कचरा व्यवस्थापन की विल्हेवाट लेख क्रं 8


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

लेखमाला… लेख क्रं. 8

“तुम्हाला माहित आहे का? या गच्चीवरची बाग निर्मित पुस्तकातील मुद्यांचे अर्थपूर्ण (स्फूट)लेखन आहे.

More Videos

कचरा नव्हे कांचन लेख क्रं 7


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

लेखमाला… लेख क्रं. 7

“तुम्हाला माहित आहे का? या गच्चीवरची बाग निर्मित पुस्तकातील मुद्यांचे अर्थपूर्ण (स्फूट)लेखन आहे.

More Videos

निसर्ग समजून घेवू या लेख क्रं 6


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

लेखमाला… लेख क्रं. 6

More Videos

आवड असेन तर सवड काढा लेख क्रं 5


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

लेखमाला…क्रं. 5

More Videos

खताच्या भावात ऑरगॅनिक भाज्या लेख क्रं 4


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

लेखमाला… लेख क्रं. 4

अन्नपूर्णा बॅगेत फुलवा ऑरगॅनिक भाजीपाल्याची बाग
कच्च खा, फिट रहा…

More Videos

तुम्ही आमच्यासाठी काय केलय.. लेख क्रं 3


घंटो का ग्यान मिनंटो मे मिल जाए तो.. तो बात बन जांए,,

आपले महानगर नाशिक आवृत्तीतील गच्चीवरची बाग विषयी …

गच्चीवरची बाग लेखमाला… लेख क्रं.ः 3

Others Video

Garden Parenting


How to Grow vegetable at home in lockdown


 1 (43)लॉकडाऊन काळात घरीच भाज्या कशी उगवाव्यात...

वय वर्ष साठी पार केलेले अश्विन नगर, पाथर्डी फाटा, नाशिक येथील जोडेपे.  कुलकर्णी आजीनीं आज सकाळी सकाळी फोन केला. विचारपूस केली. काय कसे चाललें. खरं तर  फोनला रेंज नव्हती तरी त्यांच तुटकं मुटक ऐकू येणांर्या शब्दांना हो हो करत होतो. त्यांनी आवर्जून सांगीतले की खर तर आम्ही तुम्हाला थॅंक्सं गिव्हींगसाठी फोन केला. म्हटलं. कशासाठी… तुम्ही भाज्यांचा सेटअप लावून गेलात. लॉकडाऊन झाल्यापासून आम्ही रोज घरचीच भाजी खात आहोत. भले आठवड्याला एकादी भाजी पुन्हा करावी लागते. पण बाहेरंचच भितीदायक वातावरण पाहता.. रोज घरची भाजी येणं हे खूप महत्वाचं झालयं.

हे ऐकूण खूप बरं वाटलं. माझ्याही घरी रोज भाज्या उगताहेत. काहीना काही हाती भाजी येत असते. अगदीच भाजीवाचून अडून राहिलयं. असं कधी झालं नाही. लॉकडाऊन अजून किती वाढेल याची खात्री नाही. हा आजार दिसतो तेव्हढा सोप्पा नाही… आता तरी घरीच भाज्या उगवायचं मनावर घ्या… रासायनिक भाज्या खाऊ नका म्हणून सांगत होतो आता संसर्गीत भाज्या खाऊ नका… हेही सांगावे लागेल. आम्ही ज्यांच्याकडे भाज्यांचे सेटअप लावून दिले किंवा आमचे या विषयावरील माहितीपुस्तक वाचून सराव करत आहेत. व रोज भाज्या मिळवत आहेत.

तर अशा कठीण प्रसंगी कमी साधनात भाज्या कशा उगवायच्या हे सांगत आहेच… पण अधिक माहितीसाठी www.gacchivarchibaug.in  www.organic-vegetable-terrace-garden.com  चा अभ्यास करा…

लॉकडाऊनच्या काळात बाजारात रासायनिक भाज्या असल्यातरी चालतील. पण  त्या संसर्गीत असतील तर घरात स्वतःला कोंडूंन घेण्यात काय अर्थ… त्यामुळे घरीच भाज्या उगवणे हा एक पर्याय आहे.. पण अशा कठीण स्थितीत काय करायचं.

आता माती नाही, खत नाही, बिया पण नाहीत. करायचं कसं. हातावर हात ठेवून बसू नका. जे काही साधनं उपलब्ध आहेत (लेडीज पर्स पासून दूधाच्या पिशव्यापर्यंत..) अशी साधने ज्यात काही सामावू शकेन.. तर अशा साधनात वाळवललें तळाशी नारळाच्या शेंड्या त्यावर किचनवेस्ट/ पालापाचोळा दाबून भरा, थोडी माती टाका… झाली कुंडी तयार… एकादी कुंडीत झाडं नसेन तर तिच माती वापरा.. वरील पध्दतीने कुंडी भरल्यास एका कुंडीतील मातीत ४-५ कुंड्या तयार होऊ शकेन…  घरीच कंपोस्टींग करा… कंपोस्टींग एंजन्ट शिवाय काहीही अडून राहत नाही. त्यांच विज्ञान शिका.. घरीच खत तयार करता येईल. हा वेळ अधिकाधिक  निसर्गासाठी द्या. बागेत सराव करा. घाम गाळा, बाहेरून कुठूनही पैसा येणार नाही. फक्त शेती, किचन गार्डन, टेरेस गार्डन,विंडो गार्डन साठी वेळ द्या.. त्याची माहिती मिळवा, अभ्यास करा. अंमलात आणा.. किमान भाजी तरी उगवता आली पाहिजे…

महिनाभरात भाज्या येतील अशा घरच्या बियाणांचा वापर करा…

  • मेथी, धने , मोहरी पेरा…
  • गहू पेरा… शरीराला पोषक रसाची गरज आहे… संसर्गीत भाज्या फळांपेक्षा घरीच उगवलेल्या तृण रसाचे ज्यूस प्या.. तंदुरूस्त राहाल.
  • हरबरे पेरा… आता या दिवसात हरबरे पिक येणार नाही पण पाल्यांची भाजी नक्की होईल.
  • पालकः थोडेफार पालकांचे बिज असेल तर पेरा. किंवा बाजारातून पालक जूडी मिळाल्यास पाने काढून त्याची खोडासहित लागवड करा. महिणाभरात पालक तयार होईल.
  • कांदा, लसून लागवड करा… महिनाभरात कांद्यांची पात मिळेल.
  • पुई शाक, भजीचं पान.. याचे एक बियाणं लावलं तरी महिनाभरात त्याचा वेल तयार होतो. त्याची आठवड्याला एक भाजी तयार होईल. याने एच. बी. वाढतो. यास बंगाल मधे पुईशाक, महाराष्ट्रात मायाळू असेही म्हणतात.
  • अळूची पाने… दोन प्रकारची अळू असतात. त्यांची वाढ ही या दिवसात छान होते. त्यांच्या वाढीवर व संख्यावाढीवर लक्ष द्या.. वड्या करून ठेवल्या तरी त्या बराच काळ टिकतात.
  • तांदुळका, माठला, लाल माठ ही सहज येणारी वनस्पती आहे. थोडं बियाणं मिळालं, किंवा एकादे रोपे मिळाले तर ते वाढवा. वाढत्या तपमानात ही भाजी छान बहरते.
  • गाजर, मुळा, बिट याचें खोड पुन्हा मातीत लावा. त्याच्या पानांपासून पराठे तयार करता येतात.
  • रान भाज्या कोणत्या आहेत. याचा अभ्यास करा… आपल्या बागेत येणारें तन ही रानभाजी असू शकते. ते नक्की आहे का याची खात्री करा.. त्याचा आहारात समावेश करा..
  • काही लोकांकडे घरच्या भाज्या जास्तीच्या येत असल्यास त्याचे निर्जलीकरण Drying (dehydrating) करून ठेवा. पावसाळ्यात त्याच कामास येतील.
  • बाहेरूण येणार्या भाज्यांचे निर्जलीकरण करून ठेवा… त्याचा उपयोग पावसाळ्यात होणार आहे. या वर्षीसुध्दा सलग पाऊस राहणार आहे.
  • पुढील तीन महिन्यात भाज्या येतील याचे नियोजन करा..मिरची, टोमॅटो, वांगी, बटाटे, वेलवर्गीय ( वाल, भोपळा, गिलके, दोडके, तोंडलीचा वेल ) यांची लागवड करा.. बियाणं पेरा…

काही अडचण असल्यास 9850569644 वर व्हॉट्सअप करा…

संदीप चव्हाण, गच्चीवरची बाग, नाशिक.

टीपः १) काही महाशय (फेसबूक व व्हॉट्सअप वरील एडमीन)  लेख आवडला तर स्वतःच्या नावाने कट पेस्ट करून पुढे पाठवतात. तर  कधी लेखा खालील नावं, व संकेतस्थळ गायब करतात.  कृपया लेख आहे तसा पाठवा. आम्ही आमच्या संकेतस्थळाव्दारे महत्वाची माहिती लोकांना देण्याचा प्रयत्न करत असतो. जी त्यांना पुढील आयुष्यभरासाठी उपयोगी ठरणार आहे.

२) सध्या सकाळ या वृत्तपत्रात हिरवे स्वप्न नावाने लेख माला प्रकाशीत होत आहे. ( दर मंगळवारी) आवश्यक वाचा. व कळवा…

11 article


सकाळ वृत्तपत्रातील हिरवे स्वप्न या सदरातील गच्चीवरची बाग या विषयावरील अकरावा लेख…

https://bit.ly/2XfFe4M

संदीप चव्हाण गच्चीवरची बाग नाशिक

पावसाळ्यात बागेची काळजी कशी घ्यावी.


vertical garden 1 1 (18)

How to care terrace garden in rainy season by गच्चीवरची बाग, नाशिक.

पावसाळ्यात गच्चीवरची बागेची विशेष तर्हेने घ्यावयाची काळजी…

टेरेसवर आपण बाग फुलवली असल्यास पावसाळ्यात विशेष तर्हेने काळजी घेणे गरजेचे असते.

टेरेस नेहमी स्वच्छ ठेवा, शक्यतो खराट्याने झाडून घ्या. टेरेसवर पडलेल्या पालापाचोळा हा एक गोळा करून पोत्यात अथवा बादलीत किंवा झाडाच्या मुळांशी टाका.

टेरेसवर काही ठिकाणी पाणी थोडेफार साचत असल्यास जमेल तसे पाणी खराट्याने काढून टाका.

जेथून पाणी वाहून जाते तो पाईप, अथवा ति जागा स्वच्छ, विना अडथळाअसावी याची काळजी घ्यावी. तेथील आजू बाजूला असलेल्या रोपांच्या पिशव्या, कुंड्या बाजूला करून घ्या.

बरेचदा जेथे कुंड्या, वाफे नसतात तेथे उन्हाळात टेरेसवरील सिमेंटला पापडी येण्याची शक्यता असते. अशा वेळेस त्या ठिकाणीची वाळी, सिमेंटची पापडी काढून टाका. त्यात कोरडे व्हाईट सिमेंट टाका. त्यावर टोपली ठेवून द्या म्हणजे पाऊस आला तरी त्यास नुकसान न पोहचता वाळून कडक होऊ शकते.

सात आठ दिवस सलग रिमझिम पाऊस येत असल्यास टेरेस वर शेवाळ येण्याची सुरवात असते. यावरून पाय घसरून पडण्याची शक्यता असते. अशा ठिकाणी जाड मिठ टाकावे. नंतर खराट्याने झाडून घ्यावे.

गच्चीवरील झाडांवर, रोपांवर या काळात पाने खाणार्या अळीचे प्रमाण वाढते. अशा वेळेस पावसाची उगडीप झाल्यानंतर उग्रवासाचे पदार्थाचे पाणी टाकून फवारणी करावी. उदाः जिवामृत पाणी, गोमुत्र पाणी, मिठ पाणी, तंबाखू पाणी, ताक पाणी, चूना पाणी यांची फवारणी करावी.

निरक्षण शक्ती वाढवावी. निरिक्षणात आलेल्या अळ्या या वेचून फेकून द्याव्यात. गोगलगायीचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते अशा वेळेस त्या वेचून फेकून द्या किंवा त्यावर तंबाखू पावडर टाकावी.

उन्हाळ्यात उन्हापासून बचावासाठी हिरवे कापड लावले असल्यास ते काढून टाका. बागेत हवा खेळती राहू द्या. कारण बागेत हवा खेळती नसेल तर कीड वाढण्याची शक्यता असते.

कुंड्यामधे पाणी साचत असल्यास कुंड्याचे खालील छिद्र ही मोठी करावीत अथवा लोखंडी सळई टाकून कुंडीत तळाशी साचलेला गाळ काढून टाकावा म्हणजे अधिकच्या पाण्याचा निचरा होईल.

कुठे पाणी साठत असल्यास ते उपडे करून ठेवावेत म्हणजे डासांची निर्मीती होणार नाही.

वेलवर्गीय बियांची लागवड केली असल्यास वेळेतच त्यास मंडप तयार करा त्यास दिशा द्या. म्हणजे वेलाचा गुंता व पसारा हा आटोपशीर असेन.

किचन वेस्ट कंपोस्टींग करत असाल तर त्यात पावसाचे पाणी जाणार नाही याची काळजी घ्या.

कुंड्यामधून माती ओव्हरफ्लो होत असेन तर मूठ-मूठ भर माती काढून ति दुसरीकडे संग्रहीत करा.

नव्या बियाणं लागवड करा. १० ते १५ दिवसात उगवल्या नाहीत तर नवीन लागवड करा.

वाफा किंवा कुंडीच्या बाहेर आलेली गांडूळे ही पुन्हा वेचून तेथेच टाका.

पावसाळ्यात कुंड्यामधील जास्तीचे पाणी वाहून जाते त्यासोबत पाण्यात खत व इतर द्रव्येही वाहून जातात. अशा वेळेस शक्य असल्यास हे पाणी संग्रहीत करा. पाऊस लांबणीवर पडला तर हे पाणी पुन्हा झाडांना देता येते.

गच्चीवरची बाग, नाशिक. संदीप चव्हाण,

9850569644 / 8087475242

http://www.gacchivarchibaug.in

IMG_20190301_155819_761

जाहिरात: उपलब्ध जागा, उपलब्ध वस्तू व उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करून घरच्या घरी विषमुक्त भाजीपाला पिकवा. गच्चीवरची बाग पुस्तक (व्दितीय आवृत्ती)
घरपोहोच by post 240/-
WTS app 9850569644 / 8087475242

संदीप चव्हाण नाशिक.

जाहिराती
जाहिराती

उन्हाळ्यात या प्रकारे घ्या बागेची काळजी …


Copy of DSCN9553 copy copy.jpg

How, When & why Shade Covering to garden…by Gacchivarchi Baug, Nashik

कधी का कुठे कसे बागेला हिरवे कापड लावावे.

बाग म्हटली की तिची आपण हर तर्हेने काळजी घेतो. साहजिक आहे. लहान बाळ जेवढे लहान असते तेवढे त्याला नजरेआड न होऊ देता  आपण त्याचा सांभाळ करत असतो. तशीच बाग असते. थोड्या, थोड्या प्रयत्नांचे, वेळेचे आपण सिचंन करत असतो. खर तर यातूनच बाग फूलत असते. पण कधी कधी काळजी “सर चढके बोलती है” असाही काही प्रकार घडतो. हा प्रकार बरेचदा बागेला शेड तयार करण्याचा असतो. झाडांना उन्हाळ्यात जास्त ऊन लागू नये अथवा पावसाचे जास्त पाणी पडून बागेचे नुकसान अथवा बागेतील माती वाहून जावू नये अथवा पावसामुळे झाडं झोडपून जावू नये या काळजीतून हे होत असते. पण बागेला शेड कधी असावे कोणत्या प्रकारचे असावे, त्याचा कालावधी काय असावा, त्याची माहिती करून घेणे गरजेचे असते…

बागेला प्रकाश पाझरणारे transperant (लाईट वेट) पत्रांची, लोखंडी पत्रांची शेड कधीही करू नये. आपल्याकडे जेवढी उपलब्ध जागा असेन त्याचे विचारपूर्वक नियोजन करून लाईट वेट पत्रांची शेड करावी. ति पण फक्त उन पावसात आपल्याला थोडावेळ बसणे किंवा उभे राहण्यासाठी. झोपाळा असेन अशाच ठिकाणी किंवा जास्तीत जास्त कपडे वाळत टाकण्यासाठी करावी. तिही अशंता गरजअसावी . ना की झाडांच्या संरक्षणासाठी…

अशा पत्रांच्या शेड मधून भलेही प्रकाश येईल पण तो काही निवडक झाडांसाठीच उपयोगाचा असतो. पण तोही ही सदासर्वकाळ अशा प्रकाशात झाडांना ठेवणेही त्यांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने चूकीचे आहे. कारण प्रकाश व ऊन यात टोकाचा फरक आहे. प्रकाशात येणारी झाडे साधारण ही रंगीबेरंगी पानांची असतात. पण त्यांनाही स्वतःचे अन्न तयार करण्यासाठी ऊनांची गरज असतेच. पालेभाज्यांनाही पार्शल शेड अर्थातच दोन ते तीन तास ऊन लागते. तर फळभाज्या, कंदमुळांना पूर्णवेळ उन्हांची गरज असते. कारण त्यांना स्वतःचे म्हणजे पानांचे अन्न तयार करून इतरांचे (फळ व कंदमुळांचे) अन्न तयार करावयाचे असतात.

काही मंडळी स्वतःहून किंवा सल्ला घेवून बागेच्या चारही बाजूने, गरम हवेपासून बागेचे संरक्षण होण्यासाठी पत्रांचा अडोसा लावतात. तेही… चूकीचे आहे. आपल्या बागेत हवा फिरत नसेल तर बाग टप्प्या टप्प्याने रोगांना बळी पडते यात हमखास व्हाईट मिलीबग किंवा व्हाईट फ्लाय यांचा समावेश असतो. शक्यतो बाग ही खूली ठेवा…म्हणजे हवा खेळती राहिन व बाग निरोगी व तजेलदार दिसू लागेल.

बागेला शेड, अडोसा आवश्यक करावा. पण ती हिरव्या सच्छिद्र कापडीची असावी ति पण अगदी दाट म्हणजे ३० टक्के उन येईन अशी नाही तर ७० टक्के उन येईन अशी असावी. दाट कापडाचे शेड केल्यासही हवा खेळणे बंद होते. झाडांची वाढ मंदावते व बाग रोगाला बळीसुध्दा पडते.

हे शेड माहे १ मार्च ते ३० जून ( पाऊस सुरू होई पर्यंत) असू द्यावे. कारण उन्हाळा सुरू झालेला असतो. दोन वेळेस पाणी देवूनही बागेला पाण्याची कमतरता जाणवते कारण प्रखर उन्हामुळे वाढणारे तापमान हे झाडांना मारक ठरते. हे कापड बागेच्या चारही दिशांना तुम्ही लावू शकता. पण बाराही महिने नसावे याची काळजी घ्यावी.

अधिक पावसामुळे माती वाहून जात नाही. हो फक्त आपण कुंडीच्या, वाफ्याच्या घशा पर्यंत शिगोशिग माती भरली असेन तर ती बाहेर पडते. त्यात पाणीही साचते. पण आपण गच्चीवरची बाग तंत्राने ( नारळशेंड्या, पालापाचोळा व २० टक्के माती) कुंडी वाफा भरला असेन तर एक कणही माती वाहून जात नाही. उलट पाण्याची जिरवण्याची क्षमता काहीपटीनी वाढते.

शेड करावे असल्यास खूप काही खर्चाची गरज नसते. बरीच मंडळी आता सारेच काही कायमस्वरूपी, चिरस्थाळी, निरंतरतेच्या, टिकावूनपणाच्या आवेशात येऊन भल्यामोठ्या खर्चाचे व मजबूतीचे शेड तयार करतात. शेड हे कमी खर्चात तयारकरता येते. आपल्याला आवश्यक असलेल्या चारही बाजूना ब्रॅकेट पाईप अथवा एल शेप अंगेल भिंतीच्या कडेला ठोकून घ्यावेत( प्लिंप्थ वालचा बेस म्हणून वापर करू नये) चारही बाजूने जी. आय तार जी हार्डेवेअर मधे विकत मिळते. तिसुध्दा अगदी जाड नसावी. कारण पिळ देतांना ती तुटण्याची शक्यता अधिक असते. तर मध्यम गेजची घ्यावी. तिला चारही लोखंडी पाईपला अथवा अंगेलला लावू घ्यावी. थोडक्यात ताण तयार करून द्यावा. व त्यामधे आडवे उभे दिशेने काही तारांचा अथवा काथ्यांचा मंडप तयार करावा.

असा मंडप जून ते फेब्रुवारी पर्यंत वेल वाढवण्यासाठी उपयोगात येतो. व मार्च ते मे पर्यंत हिरवे कापड टाकण्यासाठी उपयोगात येतो. मंडपाची किंवा अशा शेडची उंची ही आपण टाचा उंचावून एक हात वर करून जेवढी उंच जाईल तेवढीच त्याची उंची असावी. या पेक्षा अधिकच्या उंचीवर मंडप अथवा हिरव्या कापडाचे शेड केल्यास त्याचा उपयोग करतांना स्टूलची गरज लागते. व स्टूलवर उभे राहून काम केल्यास अपघाताची शक्यता वाढते. या सार्यांचा सारासार विचार करून शेड अथवा मंडपाची आखणी, बांधणी करावी….

पण आता उन्हाळ्यात हिरवे कापड लावण्याची गरज नाही. कारण ह्युमिकजल ची मात्रा दर उन्हाळ्यात बागेला पाण्यातून दिली तर बागेतील झाडे ही वाढत्या तापमानाला सहन तर करतातच शिवाय उत्पादनही वाढते. 

लेख आवडल्यास नक्कीच आमच्या नावासाहित व संकेत स्थळासहित पुढे पाठवा. काही माहिती हवी असल्यास फोन करा.

गच्चीवरची बाग, संदीप चव्हाण, नाशिक. www.gacchivarchibaug.in

9850569644 / 8087475242

गच्चीवरची बाग updates साठी गच्चीवरची बाग नाशिक page like करा .. link 

http://www.gacchivarchibaug.in

 

Treasure of the heart & soul


lavender-823600_1920Treasure of the heart & soul

मला आठवतयं…मी दहावी बारावीला असेन. तेव्हा गंगापूरस्थित निम्रल ग्राम निर्माण केंद्रांची ओळख झाली होती. तेथील शेती, मातीचे घर, शहराच्या जवळ असूनही निर्सगाची साथ संगत, कचर्याचे व्यवस्थापन, अहिसांत्मक मुल्य, त्यामागील शाश्वत, ठाम त्तत्वबैठक इ. मूर्त, अमूर्त सारे अनुभवयास मिळाले. जीवन जगतांना तयार होणारा विविध तर्हेचा कचरा त्याची विल्हेवाट लावण्यापेक्षा त्याचे व्यवस्थापन करणे सोपे आहे हे उमजले. अगदी मानवी मलमूत्रापासून, कागदापासून, काडी कचर्यापासून  विविध तर्हेच्या कलात्मक, पर्यावरणपुरक वस्तू कशा तयार कराव्यात, त्या केवळ शोभेच्या वस्तू न राहता त्या रोजच्या वापरात कशा आणता येतील याचा मूळ विचार नि.ग्रा.नि.केंद्रातून मिळाला. मला आठवतय त्यांनी पुस्तकाचे खोली माझ्यासाठी खुली ठेवली होती. केव्हांही जावून वाचत असे. तेथील कामाचे खूप कौतुक व आपल्यापणा वाटायचा… त्यांचे हेच विचार आपल्याही जीवनाचा अविभाज्य भाग होतील असं कधी वाटलं नव्हंत. अवघड आहे असे वाटण्यापेक्षा मला नेहमीच त्याचे आकर्षण वाटायच. आज त्यांनी रूजवलेले विचार माझ्याही जीवनाचा एक अविभाज्य भाग झालयं. असं मला ठाम वाटतयं.

कचरा निर्माणच होवू नये असे अशी जीवनशैली जगणं हे खूप महत्वाचं आहे. म. गांधीजीचं स्वराज नावाचं पुस्तक वाचनात आलं. भाऊ नारवेकराचं जीवनगाथा वाचण्यात आली. विनोबा भावेची पुस्तक वाचली. म. गांधीनी किती जणानां प्रेरणा दिली आहे. खर स्वराज्य हे राजसत्तेच्या हस्तांतरणातून नव्हे तर स्वःच्या सम्यक वर्तनातून येणार आहे हा म. गांधीचीच्या जगण्याचा मतितार्थाने माझे जगणं सार्थक केलं आहे असे मला वाटतय. (मोहनचंद गांधी अनेक अर्थानी जगणं जगला. त्याचं सर्वच जगण हे प्रत्येकालाच भावेल असं नाही. पण प्रत्येकाला काहीतरी भावावं असं त्यात नक्कीच आहे.)

शहरी जीवनशैली ही जीवाला वीट आणणारी व्यवस्था आहे. अनेक समस्यांना जन्माला घालणारी आहे. पण आता शहरात जन्मलो. मला लाख वाटत असले तरी खेड्यात घरची मंडळी येणार नाही. आणि मलाही एकट्याला जाता येणार ही अपरिहार्यता जेंव्हा लक्षात आली तेव्हा नाशिक मध्येच राहयचे ठरवले. शहरातील कचर्याची समस्या व  शेतीची अनामिक ओढ मला स्वस्थ बसू देत नव्हती. नाशिकस्थित एका माध्यम संस्थेत काम करतांना जगण्याच्या काही मर्यादा लक्षात येत होत्या.. आपलं मातीतलं मूळ शोधण्याच्या ओढीने एक दिवस राजीनामा दिला.  शहरातील कचर्याची समस्या व शेती यांच्या समन्वयातून शहरी शेतीचा अर्थातच गच्चीवरची बागेचा जन्म झाला. या विषयावरच काम करण्याचे ठरवले. अर्थात याची बिज पेरणी नि.ग्रा.नि. केंद्रातून खूप पूर्वी झाली असली तरी त्यास अकुंरण्यास बराच काळ गेला. आपल्याही असं काही करायचं आहे. ठोस, शाश्वत, निरतंर, जे मला व इतरांनाही नेहमी प्रेरणादायी ठरेल. आणि या विचारातूनच गच्चीवरची बाग हा कार्यक्रम सर्वदूर फूलत चाललाय. बघता बघता त्यास विविध माध्यमांची जोड व साथ मिळत गेली. आता हा विचार महाराष्ट्रात पोहचलाय. हौशी लोकांना सोशल मीडियाव्दारे निशुल्क मार्गदर्शन करू लागलोय.

गच्चीवरची बाग अर्थातच शहरी शेती करतांना बाजारातून काहीच विकत आणायचे नाही. असा ठाम निश्चय केला होता. आपल्याकडे जे काही उपलब्ध आहे त्याचा वापर करत बाग फुलवायची असे ठरवले होते. त्यास आज माझ्याच नव्हे तर अनेकांच्या बागेतून त्यास मूर्त स्वरूप येवू लागले आहे. अर्थातच हाही विचार स्वराज पुस्तकातून मधून मिळाला. अंबर चरख्यावर सूत कताई, गाय पालन, घरातील ओला कचरा व परिसरातील सुक्या कचर्याचे व्यवस्थापन, सायकलचा ऊपयोग करणे, प्लास्टिक, फास्टफूड, प्रोसेस्ड फूड कमीत कमी वापरणे किंवा टाळणे, कचरा होणार नाही याची दक्षता घेणे. असे अनेक भौतिक बदल जरी माझ्यात झाले तरी समोरच्याचे प्रथम ऐकून घेणे हा बदल माझ्या जडणघडणीस खूप महत्वाचा ठरला. प्रत्येक गोष्ट ही काटेकोरपणे समजून घेणे, ती अंमलात आणणे. शंभर टक्के प्रयत्न केले तरच ते कुठेतरी काही टक्यांपर्यंत साध्य करता येते याचा अनुभव घेता आला.

जीवनशैली कशी असावी, त्यासाठी काय करावे , काय करू नये हे शिकवणारा हा जीवनउत्सव खरोखरच जीवनाचा आनंदी उत्सव आहे. गरज ही शोधाची जननी असली तरी आपल्या गरजा मर्यादीत ठेवून जगणं गरजेचं आहे. आपल्याला जसा या पृथ्वीवर जगण्याचा हक्क व अधिकार आहे तसाच निर्सगातील इतर जीवांनाचाही तेवढाचं आहे.  पण दूर्दैवाने हम करे सो कायदा किंवा धरती सिर्फ मेरे बाप की म्हणत मानव स्वतःच शेखचिल्लीप्रमाणे आपली  मानवजात नष्ट करायला निघाली आहे.

गरज, हौस, चैन, हव्यास याला लगाम घातलाच गेला पाहिजे. अर्थात हे बाहेरून होणार नाही. आपण सम्यकविचाराने हे आचरणात आणलं पाहिजे तरच ही बहूप्रसवा धरणीमातेचा विविधांगी ठेवा आपल्याला पुढील पिढीपर्यंत पोहचवता येईल. नाहीतर एकदिवस स्वछंदी, स्वतंत्र विचार करणारी मानवजातही पुस्तकात वाचण्यातील कथा बनेल व आपलं आयुष्य हे कुणीतरी मानव निर्मीत रोबोट हाताळतांना जाणवू लागेल. अर्थात आजच्या प्रगत तंत्रज्ञानाने त्याचे पाऊलं ही पाळण्यात दिसू लागले आहेतच. आधुनिक प्रश्नांची निर्मिती ही या यांत्रिकीकरणाने, तंत्रज्ञानाने निर्माण केली आहेत व आपण या आशेवर आहोत की यांची उत्तरे ही तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीतच, वापरात लपलेली आहेत. पण हा केवळ भ्रम आहे असे म्हणावेसे वाटते. हे मानवजातीला उमजेपर्यंत बराच उशीर झालेला असेन यात शंकाच नाही.  अर्थात विज्ञान, तंत्रज्ञान चूकीचं आहे असं मुळीच नाही. त्याचा मर्यादीत वापर करत सावधपणे पुढे सरकंण गरजेचे आहे. त्याचे सर्रास अंधानुकरण ही धोक्याची घंटा आहे. यासाठी जीवन उत्सव व त्यातील कार्यरत मंडळी ही वाट दाखवण्याचे काम करतेय. अशा या जीवन उत्सवातील विचारांना आचारांना किमान समजून तर घेवू या…नव्हे घेतलंच पाहिजे. मला खात्री आहे हे आचरण सोपं नाही… पण अवघड मात्र नक्कीच नाही. कारण शेवटी हे आपल्या येणार्या पिढीच्या भवितव्याचा विचार त्यात लपलेला आहे. त्याचा साक्षात्कार माझ्याप्रमाणे आपल्याला होवो ही सदिच्छा…

संदीप चव्हाण, गच्चीवरची बाग, नाशिक.

www.gacchivarchibaug.in

हो गया यार… अब क्या करे…


heart-3280747_1920.jpg

हो गया यार… अब क्या करे…

गच्चीवरची बागेचे (गारबेज टू गार्डन) हे व्रत नाशिककरांपर्यंत पोहचावे म्हणून सुरवातीच्या काळात धडपडत होतो. नाशिककरांसाठी रसायनमुक्त व गारबेज टू गार्डन भाजीपाला उगवण्या संदर्भात स्पर्धा आयोजनाचे प्रपोजल तयार केले. ते घेवून मी प्रत्येक वर्तमान पत्राच्या दारोदारी फिरलो. कल्पना तशी सोपी होती. मी नाशिककरांसाठी निशुल्क (पदरचे पैसे खर्च करून, मानधन, शुल्क न घेता) कार्यशाळा घेईन. त्या बदल्यात इच्छुक वर्तमानपत्राने कार्यशाळा पूर्वीचे व नंतरची बातमी करावी व सदर कार्यक्रम संयुक्त उपक्रम असेल. पण कुणीच दाद दिली. कोण्या एका जेष्ठ पत्रकाराने म्हटलेच आहे की केवळ काम चांगल असून उपयोग नसतो. त्याच्या बातम्या करणारी मित्र त्या त्या वर्तमान पत्रात असावी लागतात. त्याचा प्रत्यय दिव्य मराठी या वर्तमानपत्रासोबत आला.

दिव्यमराठी या नव्याने नाशिकमधे प्रकाशीत होणार्या वर्तमानपत्रातील पत्रकार हेंमत भोसले यांना ही कल्पना खूप भावली. त्यांनी निवासी संपादकाशी बोलणी घडवून आणली नि त्या वर्षभरात सात आठ निशुल्क कार्यशाळा झाल्या. नाशिकरांनी अपेक्षेपेक्षा जास्त प्रतिसाद दिला. बातम्या यायला लागल्या तशा लोकांचे प्रश्न, विचारणा वाढू लागली. घरच्या बागेला लोक भेटी देवू लागले.

fb of img033.jpg

पत्रकार मित्र हेमंतने गच्चीवरची बाग विषयी कार्यपरिचय देणारी बातमी तयार केली. तो वार रविवार होता. हेमंतने दिव्य मराठी मधे प्रकाशीत केलेल्या माझ्या कामाच्या बातमीचे नाव होते. – प्रेम केले ते भाज्यांवर, पेपर दारात होता खरा.. पण मी सकाळी गच्चीवरच्या बागेतच, टेरेसवर रमलो होतो. फोन वाजला. संदीप सर आपली बातमी छापून आली आहे. बातमी खरचं छान झाली आहे. गच्चीवरून धावत येवून बातमी वाचली. मित्र हेंमत भोसले यांनी बातमी खरंच सुंदर लिहली होती. बातमी लोकांपर्यंत पोहचली खरी.. मी बायकोला नाचतच बातमी दाखवली. तिने बातमी वाचली. तिने बातमीचे शिर्षक वाचले प्रेम केले ते भाज्यावरं —पुढे काही वाचलेच नाही. कारण तिला बातमीचे शिर्षक आवडले नव्हते. तर बातमी कशी आवडेल. बातमीच्या शिर्षकानुसार संदीप माझ्या शिवाय आणखी कोणावर प्रेम करू शकतो म्हणजे गच्चीवरच्या बागेवर हे तिला पटलेच नव्हते. ती रागावून बसली. असा कसा तुमचा मित्र, अशी काय बातमीचे टायटल देतात. पण माझे गच्चीवरची बागेवर किती प्रेम आहे. हे मित्र हेंमतला जास्त कळालं होतं. (मला हे जास्त भावलं होतं कारण त्याला माझी पॅशन कळाली होती.) बायकोसाठी हा मोठा धक्का होता. (खरं तर पुढे जावून बरंच काही अर्पण होणार आहे याची तिला कल्पना नसावी) बायकोला कळून चुकलं (नि सारं जगजाहिर झालं याच तिला जास्त त्रास होत होता) की संदीपच्या आयुष्यात आपण एकटेच नाही आहोत. संदीपला गच्चीवरची बाग नावाची दुसरीच जिवा भावाची, जवळची मैत्रीण आहे. घरात एकतर्फी वाद झाला… पाय, भांडे आपटून झाली. खरं चूक माझीच होती. एवढ्या आनंदाने तिला बातमी दाखवयलाच नव्हती. तशी ती माझ्या कोणत्याच निर्णयात, कार्यपध्दतीत खोलवर लक्ष घालत नव्हती. पण तिचा पूर्ण पांठिबा असतो. तरी पण बातमीच्या शिर्षकाने घरात अबोला सुरू झाला होता. आपलचं चुकल म्हणून मी माफी मागू लागलो. (संसारात काहीही झालं तरी नवर्याचच चुकत व त्याने लगेच माफी मागीतली पाहिजे हे विवाहित पुरुषांनी दिलेल्या सल्ला वाचल्याची आठवण झाली) मी तिची मनधरणी करत होतो. पण तिचा ठाम विश्वास होता की या बातमीचे टायटल संदीपनेच हेंमतला पुरवले असावे. कारण गच्चीवरची बाग हे नाव उपक्रमाला ठेवण्यामागे, एकाद्याचे मुल्यांकन करण्यासाठी योग्य शब्द वापरण्यामागे संदीपचा हातखंडा आहे हे ती जाणून होती.) मी लाख समजावून सांगीतल की बातमीचं टायटल काय, यातील कोणतच वाक्य माझं नाही आहे. बातमीतील शब्द न शब्द १०० टक्के सत्य असली तरी मित्र हेमंतने बरोबर हेरली होती. पण काय करणार. तिने अबोला धरला. सात दिवस तो काही जाईना. त्यात आमचं लव्हमॅरेज… तिच्या पेक्षा मी कुणावर जास्त प्रेम करू शकेन हे गच्चीवरची बाग संकल्पना माझ्या डोक्यात येईपर्यत मलाही कल्पना नव्हती… पण म्हणतात ना. हो गया यार… अब क्या करे…त्याला काही पर्याय नाही. अशी माझ्या दुसर्या प्रेमाची गोष्ट. दिवसाचे चोविस तास त्यातच असतो. मी कुटुंबाला वेळ देवू शकतं नाही हे तिच म्हणंण बरोबर आहे. पण हा फर्स्ट जनेरेशन उदयोग आहे. तो उभा केलाच पाहिजे. सारंच काही एकट्याला बघावं लागतं. रेशमाच्या बारिक वस्त्रासारखी विण असलेले गच्चीवरच्या बागेचे काम मलाही भितीदायक वाटतं. पण आपल्या पॅशनच प्रोफेशन झालं (पुर्ण वेळ काम करून सहा वर्ष झाली, लढाईच्या मैदानावर अजूनही उभा आहे) यातच मोठं समाधान आहे. कर्ज असलं तरी ते फेडण्याची धमक नाशिककरांनी मला मिळवून दिली आहे.

हेच काम झिब्मांब्वे देशातील हरारे देशात करण्याची संधी होती. जमीन द्यायला तयार होते. पण माझं प्रेम कुटुंबावर व नाशिककरांवर होतं. म्हणूनच तर नाशिकला परतलो होतो. व गच्चीवरची बाग नाशिक मधे जोमानं फुलतय याचा हेवा नाशिकपेक्षा बाहेरच्या शहरातील मित्रांना, बाग फुलवू इच्छिणार्या खूप वाटतोय. ते व्यक्तही होतात. यातच मला प्रेरणा मिळतेय.

लेख आवडला तर नक्कीच लाईक व शेअर करा…

संदीप चव्हाण, गच्चीवरची बाग, 9850569644

Email: mindblowingsandip@yahoo.co.in

http://www.gacchivarchibaug.in

वाचकांची प्रतिक्रिया

shuk, shuk गाडी बाजूला घ्या..


INTEX AQUA LIONS X1+_09042019_064255

साधारण तीन चार वर्षापूर्वीची गोष्ट असावी. गच्चीवरची बाग या समाजोपयोगी उद्योग नेटाने पुढे नेणायचा विचार पक्का केला होता. त्यावेळेस सारं बिर्हाड हे टू व्हीलरवर असायच. बिर्हांड म्हणजे वर्तमान पत्रात प्रसिध्द झालेले लेख, बातम्या याचा अल्बम तयार केला होता. (आज अल्बम सोबत लॅपटॅप ही असतो) इच्छुकांनी पे कंन्सलटंसीसाठी बोलावलं की पाठीवर बॅग घेवून टू व्हीलवरवर जायचं. (आजच्या सारखा मल्टीपल युजेसाठी वापरला जाणारा छोटा हत्ती नव्हता, मल्टीपल युजेस म्हणजे बहुपयोगी गाडी, ही गाडी कधी अवेरनेस व्हॅन तर कधी स्टॅलवर साहित्य विक्री तर कधी बागेसाठी नवीन सेटअप तयार करण्यासाठी साहित्य वाहून नेण्यासाठी तर कधी कुटुंबासाठी फोर व्हीलर म्हणून वापर केला जातो)

तर छोटा हत्तीमुळे काम सोप्प झालयं पण खर्च वाढलाय … असो.. तर मुद्दा टू व्हीलरवरच हा सारा उद्योग सुरू झाला तेव्हांची गोष्ट, दिव्य मराठी या वर्तमान पत्राने सुरवातीला गच्चीवरची बाग संकल्पना नाशिक मधे रूजवण्यासाठी खूप मदत केली होती. नंतर त्यांच्या policys बदलल्या नि एका क्षणात पाच वर्ष एकमेंकासाठी पर्यावरणावर नाशिककरांसाठी काम करण्याचे स्वप्न भंगले. अर्थात दिव्य मराठीमुळेच गच्चीवरची बाग या कामाचा नाशिक मध्ये पाया रचला गेला. प्रिसिध्दी होत होती तो पर्यंत लोकांचे बोलावणे येत होते. पण नंतर अपेक्षीत प्रतिसाद कमी होता. या कामाची जाहिरात करण्याची ऐपत नव्हती (आजही नाही आहे, कमाई पेक्षा खर्चच जास्त आहे म्हणा) मग जाहिरात करायची कशी हा विचार डोक्यात होताच…

0 (5)

मी या संकल्पनेला लोकांपर्यत पोहचवण्यासाठी खूप भूकेला होतो. (आजही ही आहे) पण मार्ग सापडत नव्हते. ( आज अनेक मार्ग आहेत) तर भूकेपणीच स्वप्न खूप पडतात. तर या भूकेपायी आपले भविष्यातील कार्यलयात नेमप्लेट कशी असेल याचा विचार करत होतो. नेमप्लेट तयार करून आपल्या कार्यालयात (अजूनही कल्पनाच आहे म्हणा) नाहीतर घराच्या ( ते पण सध्या बॅकेचेच आहे अजून) दरवाज्यावर लावता तर येईल, म्हणून एक नेमप्लेट तयार केली. नेमप्लेट तयार करून आणली.. नेमप्लेट मधे गच्चीवरची बाग असे नाव आहे. यातला र हा इंडीयन रूपीजचा आहे. हे नेमप्लेट बनवणार्या व्यक्तिला निट समजून सांगतीले. नेमप्लेट तयार झाली. घराच्या दारावर लावायचे ठरवले खरे…पण डोक्यात विचार आला.. अरे ही पाहणार कोण… कारण दिव्यमराठीत बातमी येणे बंद झाल्यापासून घरच्या गच्चीवरची बाग बघायला कुणीच येत नव्हते. लोकांना समजावे व अनायसे जाहीरात व्हावी म्हणून ही नेमप्लेट पाठीवरच्या बॅगेलाच चिटकवली.. मग काय….झालं ना भाऊ,,,, आपली कमी पैशात जाहीरात सुरू.. खूपच आनंद झाला. सिग्नल वर थांबलो की लोक बॅगेवरची नेमप्लेट वाचायचे, विचारापुस करायचे.. कधी कधी फोटो सुध्दा काढून घ्यायचे व नेमप्लेटवर दिलेल्या मो. नं. संपर्क साधायचे.. मला माझ्याच डोक्यातून आलेल्या या कल्पनेची मलाच गंमत व कौतुक वाटायचं. आता छोटा हत्तीवर स्मार्ट सिटीसाठी स्मार्ट उपक्रम अशी जाहीरात आहे. पण आजही बॅगेवर नेमप्लेट आहे. पाठीवरची बॅग जूनी झाली, पण नेमप्लेट नव्या बॅगेला नेमप्लेट तशीच आहे. (आपली पहिली सुरवात कशी विसरायची) आजही ही नेमप्लेटचे लोकांना कौतुक वाटते. अशी नेमप्लेट लावणारा कदाचित मी पहिलाच असेल. माझा एक पत्रकार मित्र हेमंत भोसले या नेमप्लेटला ताम्रपट असे म्हणतोय. बातम्या काढण्यात, लिहण्यात जसा तरबेज आहे तसाच एकाद्या बातमीला लेखाला, प्रसंगाला समर्पक नाव देण्यात निश्नांत आहे. (हेमंतने दिव्य मराठी मधे प्रकाशीत केलेल्या माझ्या पर्यावरण कामाच्या बातमीचे नाव होते. – ”प्रेम केले ते भाज्यांवर” ,या विषयावर लवकरच लिहील, कारण बातमी लोकांपर्यंत पोहचली खरी.. पण बायकोला कळालं की संदीपच्या आयुष्यात आपण एकटेच नाही आहेत. संदीपला गच्चीवरची बाग नावाची दुसरीच जिवा भावाची, जवळची मैत्रीण आहे. घरात वाद झाला… सात दिवस अबोला..सांगेन कधीतरी)… तर हा ताम्रपट बॅगेवर घेवून मी नाशिकभर फिरायचो.

तर पाठीवरच्या ताम्रपटाने बरीच काम मिळवून दिली खरी.. पण काही प्रसंग असे ओढवले की वर्णन कमी पडेल.

तर असाच एका दुपारी गंगापूर रोडने, भोसला कॅलेजच्या गेट जवळून, आनंदवली गावाच्या दिशेने भर दुपारी टू व्हीलवर घरी येत होतो. आपापले एका बाजूने गाडी चालवत होतो. तर येत असतांना शुक शुक आवाज आला. असे दोन- तीन वेळा झाले, या दरम्यान बरेच अंतर पुढे आलो होतो. मला वाटले असेल कुणी तरी, …गाडीच्या आरश्यात पाहिले माझ्या मागे फक्त त्या बाईच होत्या.. मला कळालं की त्या मलाच शुक शुक करत आहेत. मी चांगलाच घाबरलो. डोक्यात हेल्मेट असूनही अनेक विचार मनात आले… की अरे! आपले कीही चुकले का?, कुणाला धक्का (गाडीचा कट) लागला का?, की.. हेल्मेटमधूनही कुणाकडे पाहण्याचा तिरपा अर्थ काढला गेला की काय..( हेल्मेटमधून हे तिरपे पाहिलेले पण दिसते का?) तर यातल कोणतंच कारण नव्हते. मी गाडीचा वेग वाढवून पळण्याचाच विचार करत होतो. तशा त्या बाई अजूनच जवळ आल्या.. शुक शुक… गाडी बाजूला घ्या… त्यांच बोलणं मला दम दिल्यासारखं वाटलं. एव्हना रस्त्याने येणारी मंडळीनी माझ्याकडे शंकेने पाहिले, माझी खात्री पटली की आता काही खरं नाही.. काही तरी चुक झाली आहे नि या भर रहदारीच्या रस्त्यावर पब्लीक पडी पडणार असं म्हणून घाबरत टू व्हीलर बाजूला घेतली. अहो कधीची शुक शुक करतेय. .. मी डोक्यातला शिरस्त्राण बाजूला करून म्हटलं sorry, ऐकू आलं नाही… काही गडबड नको म्हणून आधीच आपल्याकडून सॉरी म्हणून टाकलं. त्यांनी इट्स ओके! म्हणून बोलण सुरू केलं. ”अहो ही गच्चीवरची बाग नेमप्लेट पाठीवर लावली.. पेपर मधे येते हे तुमचच काम आहे का?”आता माझ्या डोक्यात प्रकाश पडला नि ह्दयाचे ठोके जरा कमी झाले. तर हे सारं शुsक शुssक गच्चीवरच्या बागेसाठी होत तर! त्यांनी माझा मो. नंबर घेतला. (पुढे नंतर त्या मो. न.च काय झालं माहित नाही.) त्या बाई आल्या रस्ती परतल्या. मी जरा थांबून उन्हातच दोन घोट पाणी घश्यात उतरवले. अक्षरक्षाः अंगाला घाम आणणारा असा हा प्रसंग मला आजही लख्ख स्मरणात आहे. (आताही लेख लिहीतांना श्वास कमी जास्त होतोय.. हा लेख लिहून जरा शांत बसलो. तेव्हा दुसराच प्रसंग लिहायला घेतला. एवढा भयानक अनुभवातून गेलो होतो याची कल्पना आली असावी तुम्हाला…

दुसरा प्रसंग असाच होता.. जिवावर बेतण्यासारखा, नाशिकमधील मुंबई नाक्यापासून ते सि.बी.एस पर्यंतचा टू व्हीलरवरच्या प्रवासाचा. (या प्रसंगात वरील प्रसंग सपशेल विसरलेलो.. कारण गाडीवर असलो की लक्ष फक्त समोर, कान व डोळे सतर्क व सारे अवयव बरोबर काम करताहेत ना म्हणजे गाडीवर नियंत्रण करत आहेत ना यावर होते.) गडकरी चौकातला सिग्नल सुटला.. नि एक चांगला धट्टा कट्टा तरूण, टिशर्टच्या बाह्या वर सरकवलेल्या, दंडातल्याच्या बेडक्या टप्पोर्या, व्यायामाने पोसलेल्या, बाऊन्सर असावा तो, गाडी जशी पुढे जात होती. तसा तो बरोबरी करू लागला.. गडकरी चौकातून – सी. बि.एस. पर्यंतच्या चौकापर्यंत तो अगदी गाडीला गाडी खेटवत होता. या दोन चौकादरम्यान तो बरोबरीच करत होता किंबहुना मला थांबवत होता. पण ट्राफिकमुळे त्याच्याकडे लक्ष देणे शक्यच नव्हत. त्याने सी. बी.एस. च्या सिग्नललर गाठलं नि म्हणाला.. गाडी बाजूला घ्या.. मी टरकलोच.. स्वतःला रिकॉल केलं. काही चुकलं का?, भाऊच्या गाडीचा धक्का लागला का?, की भाईला रस्ता दिला नाही ? यातल काहीच नव्हतं. मी जरा घाबरतच गाडी बाजूला घेतली. तो ही बाजूला आला.. आता हा का आपली गच्ची पकडतो असे वाटले. कारण हेल्मेटच्या आत चेहर्यावरचे हाव भाव दिसत नाही ना!. पण तो गच्चीवरची बागेची चौकशी करू लागला. मला हायसं वाटलं.

असे हे प्रसंग जिवावर बेतता बेतला वाचलोय.. ( वाचताय ना तुम्ही)

खरंच… किती क्रेझ, उत्सुकता आहे या नावातच. या ताम्रमपटाने असे दोन अनुभव दिले आहेत. तर याच ताम्रपट जेव्हां पुणे, मुंबईला जातो तेव्हा… ताम्रपट लपवून फिरावे लागते. न जाणे कुणी ओळखीचा मिळेल व वेळ घेतील किंवा उत्सुकता असलेले तेथेच प्रश्न विचारू लागतील. [ कारण सरळ काळाचे भान हरपून लोक प्रश्र्न विचारले आहेत.] एकदा कर तर मी एका रिक्षात बसता बसता कुणा एका रिक्षा चालकाने ताम्रपट वाचला. झालं दोघंही रिक्षा रस्यावर समांतर चालताहेत नि तो माझ्याकडे पाहून प्रश्न विचारतोय नी मी त्यांच्या प्रश्नांना उत्तर देतोय असं बराच वेळ चालू होते. (नशीब वनवेच होता तो) शेवटी सांगीतल की गुगुलवर गच्चीवरची बाग सर्च करा.. सारी माहिती मिळेल. आता या कामाच्या दोन संकेतस्थळ आहेत. स्वतःच एकाद्या रोपाला थोड थोडं समजून उमजून वाढवाव तशी ही संकेतस्थळे विकसीत करत आहे. (इतरांकडून करून घेण्यात पैसा आहे कुठं… असो)

लेख आवडला तर नक्की लाईक, शेअर करा.

संदीप चव्हाण, गच्चीवरची बाग, 9850569644

innovative way जुsssगाsssड… 


abstract-1484531_1280.pnginnovative way जुsssगाsssड…

गोष्ट किती खरी आहे माहीत नाही. विनोदांच्या अंगाने सांगितल्या गेलेल्या गोष्टीत खरं तर मोठा अर्थ होता. गोष्टीला मी गंभीरतेने घेतल्यामुळे त्याचा मोठा प्रभाव माझ्यावर व माझ्या कामावर पडला आणि गोष्टीत सांगितलेला अर्थानेच सारी गच्चीवरची बाग साकारली आहे असे म्हणण्यास हरकत नाही.

कोण्या एका देशात प्लास्टिक पाऊच मधे वेफर्स पॅकींग केले जात होते. काही पॅकेट्स मधे वेफर्स एेवजी हवा भरलीच जात होती. हे ओळखायचे कसे म्हणून तेथे सेन्साॅंर डेव्हलप केले होते. हे तंत्र खूपच महाग होते. तेथे आपल्या भारतीयाने वर उद्भवलेल्या अडचणीवर कल्पकतेने मात केली. जेथे वेफर्स पॅक होऊन बाहेर येत होते तेथे एक स्टॅंडचा पंखा चालू केला. वजनाने हलके, पण हवाच भरलेले पॅक हे हवेने उडून जावू लागले व वेफर्स असलेले जड पॅकेट्स पुढे पट्ट्यावर मोठ्या खोक्यात पॅँकीग होवू लागले. अशी ही सोपी कल्पना राबवली. जुगाड तंत्र वापरले. खरं तर जुगाड करणे गरजेचे आहे. जुगाडावरच तर सारं जग चालत आलयं असं माझ म्हणणं आहे.

जुगाड या शब्दाची oxford dictionaries मधे सुंदर व्याख्या  दिली आहे… “A flexible approach to problem-solving that uses limited resources in an innovative way.”

गच्चीवरची बाग उद्योग म्हणून विकसीत करतांना अशाच विविध जुगाडी तंत्राचा वापर केला जातो. जेथे शक्य आहे तेथे आम्ही कमीत कमी खर्चातले तंत्र वापरले आहे. बाग फुलवण्यासाठी पालापाचोळा, वाळलेले किचन वेस्टचा वापर करणे, कंपोस्टींगसाठी माठाचा, बादल्यांचा वापर करणे, डेव्हील डायजेस्टर (आल इन वन वेस्ट) डेव्हलप करणे) कमी खर्चात व पाण्यात झाडांना ड्रीप करणे. उन्हाळ्यात बागेसाठी शेड बनवणे. कमी साहित्य वापरल्यामुळे कमीत कमी खर्चात हे काम पूर्ण होते. अशा अनेक गोष्टी आहेत. ज्या सोप्या करून लोकांना सांगत आहोत. विकसीत केल्या आहेत. करत आहोत. अर्थात त्यात विज्ञान कसे काम करते हे समजून घेतले तर आपल्या अनेक पर्याय शोधता येतात. त्यातूनच आम्ही पर्यावरणाच्या संरक्षणासोबत, लोकांना शिकवत व सहभागी करत रोजगाराची पायभरणी करत आहोत.

संदीप चव्हाण, गच्चीवरची बाग, नाशिक. ९८५०५६९६४४

http://www.gacchivarchibaug.in

Garden: आनंदाचा निरंतर झरा…


वैशाली राऊत/ नाशिक
मी गेल्या वर्षापासून राहत्या घरी भाजीपाल्याची बाग फुलवली आहे.

20150328_074844_143828051

 

मी गेल्या वर्षापासून राहत्या घरी भाजीपाल्याची बाग फुलवली आहे. या वर्षी बागेतून आम्ही रताळी, वांगी, टोमॅटो, मिरच्या, पुदिना, ओवा, मोहरी, मोहरीची पाने, गवती चहा, बोरमिरची अशा अनेक भाज्या घेतल्या. मला बागेच्या कामात माझे पती व मुलगा मदत करतात.
आम्ही बाजारातून कोणतेही खत, औषध विकत आणत नाही. खत म्हणून घरातीलच सुक्या व ओल्या कच-याचे व्यवस्थापन करतो. आमच्या गच्चीवरील या बागेमुळे उन्हाळ्यात गारवा राहतो. पक्षीही घरटी बांधतात व त्यांच्या मुलांना जन्म देण्यासाठी येतात, याचा आम्हाला खूप आनंद वाटतो. आपण माणसांनी त्यांच्या राहत्या जागेत आक्रमण केले त्यांचे उतराई होण्यासाठी ही गच्चीवर फुलवलेली बाग समाधान देते. आमची बाग पाहून शेजारच्या मुलांनीही बाग फुलवण्याची प्रेरणा घेतली आहे. आजूबाजूचेही लोक ती पाहायला येतात. आमची बाग फुलवण्यासाठी गच्चीवरची बाग या संदीप चव्हाण लिखित पुस्तकाची खूप मदत झाली. हे छोटेखानी पुस्तक वाचून त्याची अंमलबजावणी करणे खूप सोपे आहे. हे पुस्तक आम्ही आमच्या नातेवाइकांना वाढदिवसानिमित्त सदिच्छा भेट देतो व त्यांनाही रसायनमुक्त भाजीपाला पिकवण्याचा आग्रह करतो. तसेच इंटरनेटवर व फेसबुकवर ही असे काम करणारी खूप हौशी मंडळी आहेत. वेळोवेळी त्यांचे मार्गदर्शनही घेतो. ब-याचदा कुंड्यांतील सुकी पाने कुंडीतच जिरवतो, त्याचा छान परिणाम दिसून आला आहे.

आम्ही आमची माती पालापाचोळ्याचे कंपोस्टिंग करून घरीच तयार केली आहे. तिला छान सुगंध येतो. शिवाय त्यातून उत्पादकताही वाढली आहे. बियाणे व रोपे, त्यांला मिळणारे मातीतील घटक यांचा छान संयोग जुळून आला तर एका झाडाला भरपूर भाज्या येतात. त्या आम्ही आमच्या शेजा-यांनाही देतो. तेही आमच्या आनंदात सहभागी होतात. अर्थात त्या बदल्यात ते आम्हाला त्यांच्या घरचा नैसर्गिक ओला सुका कचराही देतात.
बरेचदा चांगले फळे देणा-या झाडांची फळे बियाण्यासाठी साठवतो. ते बियाणे इतरांनाही देतो. गावाकडून गावरान बियाणे संकलित करतो. त्यांचे जतन व संवर्धनही करतो. आम्ही रोज सकाळ- संध्याकाळ मोजके पाणी देतो त्यामुळे गच्चीवर पाणी साठून राहात नाही. घरच्या घरी किंवा इतरांना देण्यासाठी टोमॅटो, मिरचीची रोपवाटिकाही तयार केली आहे. आमच्या बागेत फुलं व काही शोभेची झाडे आहेत. तसे लक्ष वेधून घेणारे काही निवडुंग आहेत. कुठून कुठून जमा करून आलेले वाण आम्ही जतन केले आहेत. आता नव्याने बागेत लेट्यूस या परदेशी भाजीची लागवड केली आहे. त्याची छान वाढ होत आहे.
बाग ही आमची निवांत बसण्याची जागा आहे. रखरखत्या उन्हातही तेथे गारवा व हिरवाई डोळ्यांना सुखावते. अशी ही बाग आमच्या जीवनाची अविभाज्य भाग झाली आहे. एखाद दिवशी पाणी दिले नाही तर चुकल्या चुकल्यासारखे वाटते. अशी ही बाग प्रत्येकाने आपल्या घरी फुलवावी व आनंदाचे प्रवासी बनावे या सदिच्छेसह.

http://www.gacchivarchibaug.in 9850569644

 

वाढत्या तापमनात आपली बाग कशी जगवावी…


वाढत्या तापमनात आपली बाग कशी जगवाल…

HOW TO SURVIVE GARDEN IN HIGH TEMPERATURE

गेला उन्हाळा बरा होता… असं आपण प्रत्येक जणच म्हणत असतो. वाढता उन्हाळा हा सारीकडेच चर्चेचा विषय ठरतो खरा.. पण त्यावर कृती मोजकेच लोक करतात. कृतीशुन्य असणारी माणसे केवळ हातावर हात ठेवून वेळ वाया घालवतात. खरं तर अशा मानव प्राण्याची गंमत त्या हळू हळू गरम होणार्या पाण्यात बसलेल्या बेडकासारखी गोष्ट झाली आहे. गरम होणारे पाणी एक दिवस उकळेल व जिव घेईल हे त्याच्या लक्षातच येत नाही. मग तो त्यातच मरून जातो.

आपल्याच सोकाल्ड प्रगतीमुळे मानव आता कधी न परतू शकणार्या अशा जागतिक तापमान वाढीच्या महामार्गावर वेगाने प्रवास करत आहे. खर तर तापमान वाढ ही हिमयुगाकडे वाटचाल करणारी ठरणार आहे. सध्या आपल्या सर्वांनाच ग्लोबल वार्मिंगचे चटके बसू लागले आहेत. पण या विनाशाच्या प्रवासाची दाहकता छोट्या, छोट्या कृतीने नक्कीच कमी करू शकतो. काय आहेत उपाय…

आपण सारेच सिमेंटच्या जंगलात राहतो. पूर्वी मातीची घरे हे उशिरा तापायची व लवकर थंड व्हायची. पण सिमेंट हे लवकर तापते व उशीरा थंड होते. अगदीच विरूध्द गुणधर्म असलेल्या बांधकाम साहित्यात आपण राहतो. पण त्याला काही पर्यात नाही. मग करायचे काय… लवकर तापणार्या सिमेंटला आपण उशीरा तापवता येईल याची नक्कीच उपाययोजना करता येऊ शकते.

गच्चीवर फुलवा बाग…

गच्चीवर बाग फुलवण्याने तापणारे टेरेस हे १२ ते १४ अंशाने कमी होते. तसेच टेरेसचे आयुष्यमान वाढते. उशीरा टेरेस तापल्यामुळे छताखाली राहणार्या कुटुंबाला लगेचच एसी. वा पंखा लावायची गरज पडत नाही. या सार्यामुळे विजेच्या बिलातही बर्याच प्रमाणात घट होते. तसेच पहाटे वातावरणात गारवा तयार होतो. या सार्यांचा परिणाम विज व पैशाची व पर्यावरणाची बचत करता येते.

वाढत्या व घटत्या तापमानात टेरेस हे आकुंचन व प्रसरण पावत असते. त्यामुळे त्याचे आयुष्यमान कणा कणाने घटत जाते. त्यामुळे टेरेसवरील घोटाईला पापडी धरली जाते व ती स्लॅप पासून वेगळी होते. थोडक्यात अधिक तापमानाला टेरेस तापल्यामुळे एका अर्थाने घराचे नुकसान होते. ते वाचवायचे असेल तर छतावर बाग करण्याशिवाय पर्याय नाही.

छतावर बाग असेल तर असे करा उपाय…
आपण छतावर कुंड्यामधे बाग तयार केली असेल तर अर्धवेळ ऊन लागेल अशा ठिकाणी कुंड्या हलवा. दोन वेळेस पाणी द्या..

  • न हालवता येणारी बाग म्हणजे मोठ्या कुंड्या, वाफे असतील तर त्यावर ३० ते ५० टक्के सुर्यप्रकाश झिरपेल अशा प्रमाणाचे हिरवे कापड टाका. तसेच आपल्या छतावर वारा वाहत असेल तर बाजूने कापड लावा. एक बाजू खुली ठेवा.. हवा खेळती राहिली पाहिजे नाहीतर कीड वाढते. पण वरून कापड लावलेच पाहिजे.
  • आपण नुकतीच बागेला सुरवात केली असेल म्हणजे आपल्या छतापेक्षा बाग ही २० टक्केच जागेवर असेल तर ८० टक्के छताची गरम हवा २० टक्के बागेला करपून टाकेन. त्यामुळे त्याठिकाणी अरेका पामच्या कुंड्याचा अडसर तयार करून वनभिंतासारखी भिंत तयार करा. म्हणजे गरम हवेला अटकाव होईल व आपल्या बाग फुलवण्याच्या प्रयत्नांना यश येईल.

केवळ छतावर, अंगणात पाणी मारून गारवा तयार होणार नाही. हे फक्त पाणी वाया घालवणं होईल. तेच पाणी किंवा त्याही पेक्षा कमी पाण्यात छतावर बाग फुलवली तर छत गार राहण्यात मदत होईल.

छत गरम होते म्हणून काही मंडळी सफेद रंग देतात. निःसंशय छत गार राहण्यास मदत होते. पण सुर्य किरण आकाशात परावर्तित होतात त्यामुळे तापमान वाढते. पण बागेतील काडीकचरा, पालापाचोळा यात ते सामावून जातात त्यामुळे तापमान कमी होते.

पाण्याची टंचाई किंवा पाणी कमी प्रमाणात द्यावयाचे असल्यास आपल्याला पाण्याच्या बाटली व्दारेही ठिबक पध्दतीने पाणी देऊन बाग जगवता येईल. हे उपाय आपण बाल्कनीत, जमीनीवर परसबाग असेल तर कल्पकतेने तेथेही करता येतात.

दुपारच्या वेळेत दारं, खिडक्या बंद ठेवा.. कारण गार हवेची जागा ही गरम होत असते. दारं खिडक्या उघडे असतील तर घर गरम होण्यास वेळ लागणार नाही.  तेव्हा करा काही तरी… नुकतेच उन्हाळा उन्हाळा म्हणून रडत बसण्यात अर्थ नाही.. कृती करण्यात खरी सार्थकता आहे.

अधिक माहितीसाठी .. WWW.gacchivarchibaug.in 9850569644

कमी पाण्यात बाग फुलवण्याचा व्हिडीओ पहा..

सेंद्रीय पध्दतीने भाजीपाला पिकवत असाल तर कच्च खायला शिका… जे आरोग्यदायी आहे…

Experience: आणी बंडू जन्माला आला…


आणी बंडू जन्माला आला…

गच्चीवरची बाग या विषयात पूर्णवेळ काम करण्याचे ठरवले. त्यावेळेस आपले काम हे गारबेज टू गार्डन व विषमुक्त असेन हे त्तत्व व सत्य पहिल्या दिवासापासूनच स्विकारले होते. त्यामुळे रसायनांच्या कोणत्याही अभ्यासात पडायचे नाही अशी शेंडीला जणू गाठच मारली होती. (अजूनही ती गाठ तशीच आहे म्हणा किंबहूना ती घट्ट झाली अगदी शेंडी तुटली चालेल पण शेंडीची गाठ सुटता कामा नये अशी) तर आपले पूर्वज कशी शेती करायचे हा विचार व अभ्यास केला तेव्हां लक्षात आले की गायीचे शेण व गोमुत्र या शिवाय खत काय वापरली असणार…

झालं..प्रयोग करणे सुरू झाले. (आजच्या एवढी भरमसाठ माहिती तेव्हा मोबाईलला येत नव्हती.. तसले टचकन दाबलं की माहिती देणारं यंत्र खरेदी करणचं दूर होत..) गायीचे गोमुत्र हे संजीवक व कीडनियंत्रण म्हणून वापरावयास सुरवात झाली. अर्थातच एका गोशाळेतून ते विकत आणू लागलो. त्यांना माझा उद्देश आवडला. पण मी येथून गोमूत्र नेवून तेथे कुठेतरी (नक्कीच जास्त पैशात) विकत असणार असा त्यांचा ग्रह झाला. फेरी वाया जावू लागली. नकार मिळू लागला. मग काय…

1 (1).png

देशी गायच पाळायचं ठरवलं.. गायीचा शोध घेतला.. गावातलीच हवी म्हणून खेड्यातील गाय आणली.. मला त्यावेळी सैराटसारखं भरून आलं. तिच नाव आर्ची (आरची) ठेवलं. फेसबूकवर नावाचं बारसं झालं. माझ व गायीच जाम कौतुक झालं. गाय गाभण होती म्हणून तिच्या पिल्लाची वाट पाहत होतो. तिच बाळंत झालं, कालवड झाली (नाव प्राचू ठेवलं) पण आईला काही प्राचू नि ब्रिचू तिनं तिच घरचं नाव मोन्टीं ठेवलं. (तिच्या भाचीचं नाव) मी काही तिला कोणत्याच नावानं हाक मारली नाही… सारं दूध तिलाच पिवू दिल.. प्राचू अशी तगडी झाली की वर्षभरातच ति आई पेक्षा पहिलवान वाटू लागली.

मला आता तिची चिंता वाटू लागली.. तसं याला दोन अडीच वर्षाची होईपर्यंत तिआता प्राचू उर्फ मोंन्टीला उपवर शहरात कसा शोधायचा.. इंजेक्शन देवून तिला इतक्या कमी वयात दिवस जावू देणं मला पटतं नव्हत… दिवस सरत होते. प्राचू आता हाडामासाने मोठी दिसू लागली. आम्हाला ही कौतुक वाटू लागलं. कधी पातळ शेण दिल तरी मला हादरायला व्हायचं. आपल्याला म्हणजे मोठ्यांना काही झालं तर सांगता येतं पण लहान बाळ व जनावर हे काही सांगू शकत नाही. त्यात आपल्याला गाय पाळण्याचा कवडीचा अनुभव नाही. त्यामुळे डाक्टर मित्राला फोन करून औषधं मागवून घ्यायची…

तर प्राचूसाठी उपवर शोध चालू होता. त्याला इकडे आणायचे किंवा हिला काही महिने त्याच्याकडे सोडायचे असा सगळा पैशाचा, वेळेचा, विश्वासाचा ताळमेळ बघणं, अंदाज बांधण चालू होता. ( video पहा)

आक्टोबर महिण्याची पाच तारीख उगवली. प्राचूचं मायागं व कास बरीच सुजली. डॉक्टरांना बोलावतो तर कुणीच येईना. असे चार दिवस गेले. गोठा तर स्वच्छ ठेवत होतो. विषाणूंची बाधा होणं दूरच होत.

अशातच एका ओळखीतून डॉक्टर घरी आले. म्हणाले गायीला दिवस गेले आहेत. पोटात हात घालून तपासावे लागेल. आईनं डॉक्टरांनावे ड्यात काढलं, गाय कुठं गेलीच नाही तर दिवस जातीलच कसे. गाय मागील बंधीस्त कंपाऊंड मधेच मुक्त फिरू देतो. पण. मी पण आईच्या मताशी सहमत होतो. तिला दिवस जाणं शक्यच नव्हतं. प्राचूला काही तरी भयंकर झालं आहे या चिंतेने आई हळवी झाली नि माझी झोप उडाली.. गुगलवर माहिती शोधली पण काही तपास लागत नव्हता.. जेमतेम २६ महिण्याची गाय आता जिवाशी जाणार, माझ्या पायाखालची वाळू सरकली होती. तसाच सकाळी कामासाठी बाहेर गेलो. कामावरून येतांना सहा वाजत होते. रस्त्याने गायी विषयी चिंता होतीच. आईन फोन केला. लवकर ये… आपली गाय… पुढचं काही ऐकू आलं नाही.( नो आयडीयची कमाल .. अवघं आयुष्य बदलून नाही बुकलून काढलयं …. ल्यांनी) गाडीची स्टेंअरिंग हाताच्या घामानं ओली झाली होती. कपाळावर दरदरून घाम फूटला.. घरी अंगणात गाडी कशी तरी पार्क केली. मला तर श्वास घेता येत नव्हता. गाय गोठ्यात आडवी पडली होती. अशातच आई मागच्या दारून पुढ येऊन थोडं हसू संमिश्त्र भितीच्या भावाने सांगीतल गायीला पिल्लू होतय…मी गायीच्या मायांगाकडे पाहिलं खरचं तिथे पिल्लाचे खूर बाहेर येतं होतं.

अरे… कसे शक्य आहे.. गाय कुठे सोडलीच नाही… (कुठे शेणं खाल्लं असं असं कौतुक डोक्यात आल.. पण आता त्यावर विचार करण्याची वेळ नव्हतीच. आता खरी वेळ होती प्राचूचं पहिलं बाळतंपण स्वच्छ जागेत करण्याची, मी पुढे सरसावलो. आई भितीने थरथरली. तिचा जिव खाली वर होत होता. कारण गाय अडली तर काय करायचं. कारण पिल्लू बाहेर येतच नव्हतं. मी तिला धिर देत होतो. तिनं बाजरी शिजवायला टाकली. त्यातच गॅस संपला. पुढील दारून तो मागील दारी नेला तर ठेवतांना कचकन पायांच्या अंगठ्यावर पडला. डोक्यात सणक गेली. चक्कर आली. पण सावरलो. गायीकडे पाहणं गरजेचं होतं. जून्या साड्या कपडे, पोती गोळा केली. . डॉक्टर मित्राला फोन केला पण तो येण्याची आशा माळवली होती. पिल्लू जसे जसे बाहेर येतं होते तसे तसे चिकट द्राव्य बाहेर येत होते. मी त्याला पुसू लागलो. कारण गाय कोरड्या जागेवर व्याली पाहिजे. उभी राहिली तर पाय घसरायला नको. चार पाच पोती ओली झाली. ति दुसर्या पोत्यात भरली. जून्या साड्या फाडून फाडून गोठा पूसू लागलो. आता पूर्ण घामाने ओला झालो होतों. दोन मोठी पोती भरलं… अंधारात जावून ते ओझं दूरवर ओसाड जागी फेकून आलो. आता पिल्लू बर्यापैकी बाहेर आले होते. पण गाय निपचीतच पडून होती. पिल्लू जसं बाहेर आलं तसं त्याभोवतीची गायीचे गर्भ पिशवीचे लाल रंगाचे आवरण बाहेर आले. ते आवरणे गरजेचे असते. रक्त मिश्त्रीत असते म्हणू त्याचा संसर्ग होण्याची शक्यता असते. म्हणून ते पून्हा नव्या जोमाने पूसू लागलो. ते सारं एका बादलीत भरलं ते कुत्र्याच्या तोंडी लागू नये म्हणू वेगळं बादलीत भरलं. झाकूण ठेवलं. पिल्लू पूर्ण बाहेर आलं. त्याला चाटून पुसण्याची ताकद गायी मधे नव्हतीच. तिला कंठच फूटत नव्हता. तिच हे पहिलच बाळतंपण होत. पिल्लू कपड्याने पुसून काढलं. पिल्लू उठण्यासाठी धडपडू लागलं. गायं तर एका कोपर्यात होती. पिल्लूला मी दिसलो ते माझ्याकडे, माझ्या अवती भवती फिरू लागलो. त्याला बोट चाखायला दिला.. पण ते जोरातचं दाबून चोखू लागले. बोटाला गुदगुदल्या होत होत्या. गाय उठून उभी राहणं शक्यच नव्हत. कारण तिन- चार तासांची ही प्रक्रिया पहिल्यादांच तिन बिना औषधा व खुराकाशिवाय निभावली होती. पिल्लाच तोंड गायीच्या सडाशी लावू लागलो. पण त्याला ते काही उमजेना. गायीला उभं केलं पण पिल्लू तिच्या सडाकडे जाईचना… हाताने त्याचे तोंड धरून सडाकडे नेले तरी त्याला कसे प्यायचं हे कळत नव्हत. ते माझ्याच पायाखाली घुसू लागले. त्याला मी त्याची आई वाटतं होतो. तासाभराने त्याला दूध कसं प्यायचं हे कळू लागलं. सार्या गडबडीत ते वासरू मादी आहे की नर हे पाहिलंच नव्हतं. पाहिलं तर कळंतच नव्हतं. शेवटी आई व मी चर्चा केल्यानंतर तो नर आहे. यावर निदान झालं. नि त्याचं नाव बंडू ठेवलं. बंडू, बंड्या अशा नावाने तो कान हलवतो. ह्या उगाच काय… असे म्हणूत मान विशिष्ठ तर्हेने हलवून दाखवतो. तो आता बंडोपंत होण्याच्या मार्गावर आहे. तो चार महिण्यातच (एक वर्षाचा दिसू लागलाय) तो प्राचूच्या कमरेला लागू लागलाय. तर असा बंड्याचा जन्म झालाय..

आता गाय कधी लागली… यावर चर्चा रंगली. आईच्या व माझ्या विचारातून ते लक्षात आलं. आई मामाकडे गावाला गेली होती. त्यावेळेस प्राचू तिन दिवस गायब होती. शोध शोधली पण सापडली नाही. आईला गावावरून बोलावून घेतले. आईनं ती शोधून काढली. अगदी भर दुपारी मस्त पैकी झाडाच्या सावलीत महाराणीसारखी चर्वण करत बसली होती. घरी यायला तयार नव्हती. तिला मुक्तता, स्वंतत्रता, बेफिकीरी अनुभवायची होती. तिला नवीन दोर आणला. छोटा हत्तीत बसून आली.

खरं तर प्राचूनं, निसर्गाने माझी महत्वाची चिंता मिटवली होती. तिनच उपवर शोधून महत्वाचं काम केलं होतं. पण आम्हाला दुखः एवढचं की ति गर्भार आहे याची माहिती नव्हती. मी प्राचूच्या चिंतेत कितीतरी वेळ खर्च केला होता. डॉक्टरांना वेड्यात काढलं होतं. आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे तिचे औषध पाणी, विशेष खुराक न दिल्याचं, तिच कौतुक न केल्याचं मला जास्त दुखः होतं. पण आपली इच्छा व त्यामागील हेतू शुध्द असेल तर निसर्गच आपल्याला मदतीला येतो. याचा मला बरेचदा प्रत्यय आला आहे. तो याही वेळेस आला.

तर अशा रितीने मी गायीचे बाळंत करण्याला हातभार लागला. गायीच्या बाळांतपणाची छोटी जाण आली. बरंच काही शिकायला मिळालं.
बंड्याअशा नावाने हाक मारली की बंडू कान हलवतो. ”ह्या उगाच काय… ?असे म्हणून मान विशिष्ठ तर्हेने हलवून दाखवतो. तो आता बंडोपंत होण्याच्या मार्गावर आहे. तो चार महिण्यातच (एक वर्षाचा दिसू लागलाय) तो प्राचूच्या कमरेला लागू लागलाय. तर असा बंड्याचा जन्म झालाय…

आवाहन: शहरात नवख्याने गाय पाळणं हे मोठं आव्हान आहे. वेळेवर डॉक्टर नसणं, चारा पाणी याची व्यवस्था करणं आणि हे सारं करण्यासाठी आर्थिक पाठबळ असणं हे खूप महत्वाचं आहे. आम्हाला किंवा आपल्या पाहण्यातील शहर किंवा खेड्यातील एकल गोपालकाला ऐच्छिक मदत करा. त्याने मोठा धिर मिळेल विशेष म्हणजे आत्मविश्वास मिळतो की आपण एकटे नाही आहोत. कारण गोशाळांचा खर्च मोठा असला तरी तो विभागला जातो किंवा त्यांच्या उत्पादनातून, इतरांच्या निशुल्क सेवेतून ते परवडतं तसे एकल गो पालकाला ते अवघड असतं.

वरील लेख आवडला तर नक्कीच Share & Like करा.

www.gacchivarchibaug.in

संदीप चव्हाण. ९८५०५६९६४४

 

Life story: बागेची- पानभर गोष्ट…


0 (10)

#Waste, कचरा ही आजच्या आधुनिक जीवनशैलीची देण आहे. भलेही कचर्याला काही भंगारात मुल्य असेलही. पण कुजणार्या कचर्याला खत बनविण्याव्यतिरिक्त काय किंमत ? अशा कचर्यावर आधी स्वतः विविध प्रयोग करणे, त्यात नाविन्यता, विज्ञान ओळखणे त्यातून प्रबोधन घडवून सृजनशीलपणे लोकांना त्याचा वापर करावयास लावणे, त्यातून प्रोडक्टीव शोधणे व यात सक्रियपणे लोकांचा सहभाग घेवून खर्या अर्थाने लोकसहभाग घेणे. त्यात पूर्णवेळ रोजगार शोधणे व त्यातूनही एक ग्रीन इंटरप्रिनअर्सचा प्रवास घडवत एक पर्यावरणीय चळवळीच्या व्यापक जगात स्वतःची ओळख निर्माण करणे हे खरोखरच अदभूद्तच म्हणावे असा हा प्रवास आपण जाणून घेणार आहोत.

नाशिकच्या तंत्र, य़ंत्र व मंत्र भूमीत, नाशिकला विविधतेने ओळख असलेल्या ओळखीत आणखी एक ओळख तयार करणार्या गच्चीवरची बाग-नाशिक, संदीप चव्हाण यांची ही खारीच्या वाटेची कतृत्वकथा… पर्यावरणीय योगदानातील गच्चीवरची बाग प्रबोधन, व्यवसाय व व्यवसायापुढील आव्हानं व आवाहानांचा हा प्रवास स्वबोधच्या अदभूत वाचकांसाठी…

गुगुलवर गच्चीवरची बाग हा शब्द टाकला की विविध समाज माध्यमांतील त्याची उपस्थिती, माहिती समोर येते. विविध भाज्यांचे फोटो, पर्यावरणीय माहितीची अगदी थोड्या शब्दात केलेली मांडणी लोकांना आकर्षित करत आहे. ढासळते पर्यावरण, त्याची झळ ही ‘’ग्लोबली” असली तरी त्याची सकारात्मक सुरवात ही “लोकली” व “पर्सनली” करता येते. त्याच्याच हा संपन्न अनुभव…

संदीप चव्हाण, वय वर्ष ३८, नाशिक मधे असतात. २०१३ या वर्षी एका माध्यमस्थित संस्थेतील प्रकल्प प्रमुख पदावरील नोकरी अपमानास्पद वागणूकीमुळे तडकाफडकी सोडली. नोकरीच्या ठिकाणी आपल्या हिंमतीच्या बळावर निर्माण केलेले स्थान, प्रकल्प संकल्पना, मांडणी, आखणी व अंमलबजावणीचे अनुभव ते साकारतांना त्यामागील कष्ट, कल्पकता हीच काय ती पुंजी बरोबर होती.

नोकरी सोडल्यानंतर संसाराचा गाडा, घराचे कर्ज, मुलांचे शिक्षण, घरातल्या खाणार्या तोंडाची जबाबदारी पार पडणे हे कर्तव्य… पैसे तर मिळवले पाहिजेतच. त्याशिवाय पर्याय नाही. हा गहण प्रश्न समोर होता. ‘’काय काय करता येईल’’ याची यादी बनवतांना ‘’काय करायाचं नाही” या विषयी ठाम होते. या यादीत पुन्हा कुणाची नोकरी करायाची नाही. याचा ठाम विचार केलेला. काय करायाच नाही याची पहिली यादी केली म्हणजे मार्ग स्पष्ट होतात. ही कोणत्याही मुल्याधारित कामाची, जगण्याची चौकटच कर्तृत्वाला चार चांद लावतात. याची केवळ धारणा, दृष्टीकोन हे आज प्रत्यक्षात अनुभवायास मिळते.

त्यांच्या जुन्या पत्राच्या घरी लहानपणी (आज तेथे वर्कशॉप आहे. जेथे गाय, गाडी, पालापाचोळा स्टोअर केला जातो.) कचरा जाळायचा नाही. कारण त्यापासून धूर होतो, प्रदुषण होते ही विचारधारणा. मग कचर्यावर विविध प्रयोग करायचे. त्यावर झाडें उगवायचे. लहानपणी त्यांच्या शेजारी राहणार्या निवृत्त सेनाधिकारांने बागेत झाडं लावण्याचे ८०च्या दशकता १० रू बक्षीस (आजचे १००रू) दिले होते. फक्त झाडं लावण्याचे १० रू. का दिले ? या चिंतनाने पर्यावरणाची आवड तयार केली. त्याच रूजलेल्या बियाणांने पर्यावरणाची आवड तयार केली व त्याच बीजाचे आज गच्चीवरची बाग म्हणून रोपटं आकार घेतय.

संदीप चव्हाण यांना शेतीची, निसर्गाची खूप आवड. नोकरी सुरू असतांनाच शेतकर्यासोबत काम करण्याची संधी मिळाली. रासायनिक शेती सोडून नैसर्गिक व सेंद्रिय शेतीकडे शेतकर्यानी वळावे म्हणून प्रबोधन, प्रशिक्षणाची जबाबदारी होती. त्या निमीत्त आदीवासी बांधवाच्या शेती करण्याच्या , वाड्या फुलवण्याच्या पध्दती, विनोबा भावे यांच्या वा आश्रमातील शेती पध्दत, विदर्भातील विषमुक्त शेतीचे प्रयोग, थायलंड, झिंम्बॉब्वे या देशात जावून अभ्यास केला. काही वर्षानी असे लक्षात आले की शेतकर्यांना रासायनिक शेतीशिवाय पर्याय नाही. कारण तेच त्यांच्या तुंटपुंजे का होईना पण कुटुंब चालवण्याचे साधन होते. शेतकर्यांना हे सारं काही सांगण्यापेक्षा आपणच यात काहीतरी ठोस केले पाहिजे. याची खूणगाठ मनात बांधली गेली. जागतिकीकरणमुळे विदेशी कंपन्यांनी पुरस्कृत केलेल्या रसायनांचा शेतीतील वापर ही शेतकर्याला सधन करण्यापेक्षा कंगाल करणारा आहे. याची जाणीव झाली. एवढच नाही तर जल, जंगल, जंमीन, हवा प्रदुषीत करणारी ही आधुनिक व्यवस्था सर्वंच प्राणीमात्राचा, मानवाचा एक दिवस घास घेणार याची खात्री पटलेली. मग रसायनं नव्हती तेव्हा आपले पुर्वज शेती कशी करायचे ? या एका प्रश्नांने संदीप चव्हाण यांना ग्रासले. अशा कोणत्या पध्दती होत्या की त्या लोकांच भरण पोषण करायचे. चला… स्वतःच शेती करून पाहिली पाहिजे. त्याशिवाय सत्य काय ते कळणार नाही. राहत्या ठिकाणी शेतीचा शोध घेतला. कुणी निमबटाईने शेती द्यायला तयार होईना.. “नोकरी करणारा माणूस शेती काय करणार” ?. एक जण तयार झाला. यंत्र शंक्ती वापरण्यापेक्षा श्रम शक्ती वापरली पाहिजे म्हणून कुंदळ फावडं घेवून शेत कामास सुरवात केली. दोन दिवसांनी जमीन मालकांला प्रश्न पडला अशी काय शेती होणार ? संदीपची सुट्टी करण्यात आली. शेती तर करायची पण शेती नाही म्हणून हातातवर हात ठेवून गप्प बसेल तो संदीप कसला.. मुबंई पुण्याला गच्चीवर शेती करतात म्हणून ऐकले होते. तेव्हा आजच्या सारखी समाज माध्यमं (व्हाट्सअप, फेसबुक चालणारी मोबाईल नव्हती.) हे सारे अकलेचे तारे तोडण्यासारखेच होते. पण मागार नाहीच.

नुकतच लग्न झालेल. लग्नाआधी आणाभाका झाल्या होत्या की जंगलातच राहयला जायचं. पण बायको मुबंईची.. जंगलात नको… मुलांच शिक्षण करू, त्याला एक शहरात एक तरी घर करू… मग राहू जंगलात… पण एवढा वेळ हाताशी नव्हताच.. निसर्गाची ओढ व आवड स्वस्थ बसू देत नव्हती. संदीपने जंगलच घरी आणायचं ठरवलं. भाड्याचं घर (आत्ताच खाली कर असूनही) पण त्याच्या छतावरच कचर्यावर प्रयोग करणं सुरू झालं.

याआधी सफाई कामगारांच जिवन जवळून अनुभवलेलं, डंपीग ग्रांऊंडच्या जखमा अंगावर घेवून वाढत्या शहरीकरणात आपलं जीवन हे खरं जगणं होईल का. मग शहरातल्या कचर्यावर काम करायाचं की शेती करायची असा पॅरालल विचार चालेला होताच. झालं तर प्रयोग करता करता असं लक्षात आलं की शहरातला कचरा व शेती याची सांगड घालता येईल. मग गारबेज टू गार्डन अशा तत्वावर घरीच टेरेसवर बाग फुलवायचं सुरू झालं. येथेही पहिला विचार काय करायचं नाही ही चौकट आलीच. “बाहेरून काहीही विकत आणावयाचे नाही”. असे ठरलेलं. जूनीच दारू नव्या पॅकेजेस् मध्ये विकून शेतकर्यानां कंगाल करणार्या बाजारातील रासायनिक औषधांचा क्षेत्र अभ्यासाचा अनुभव होताच. म्हणून ही चौकट तत्व ठरलं. आपला जैविक कचरा फेकायचा नाही. त्यावरच प्रयोग करायचे नि भाज्या पिकावयच्या. करतो ते खरं आहे आहे का याची सत्यता आधी स्वतः पटवून घ्यायची. मगच लोकासांगे ब्रम्हज्ञान या भानगडीत पडायचं.

अचानक २०१३ या वर्षी नोकरीला लाथ मारली. पूर्णवेळ (नाव स्वतःच पण आजही मालकी बॅंकेची) घरावरच्या गच्चीवर वेळ देवू लागले. कचरा व्यवस्थापनाचा अनुभव, शेतकर्यांच्या सोबत राहून ज्ञानाची मिळालेली शिदोरी घेवून सहा महिन्यात विविध प्रयोग केले, यश मिळत गेले. उपलब्ध जागेत, उपलब्ध वस्तूत (गाडग्या, मडक्यात, पिशव्यात) व उपलब्ध नैसर्गिक स्त्रोतात. (पालापाचोळ्यात) बाग फूलु लागली. घरीच रसायनमुक्त भाज्या पिकू लागल्या. “नोकरी सोडून हे काय चालवलं” म्हणून शेजारी हसले. “आवडतंय म्हणून कर”! म्हणणार्या बायकोला बाजारातील व घरीच उगवलेल्या भाज्यातील चवीतला फरक लक्षात आला. “पण हे कचरा वैगरे नको… तू कामाला लागला पण आम्हालाही कामाला लावलं” अशी तक्रार बोयकोची होतीच. गच्चीवर भाज्या फूलू लागल्या. यातूनच अनुभवावर आधारित गच्चीवरच बाग पुस्तकाचा जन्म झाला. २००१ साली ओपण करण्यात आलेलं फेसबूकच अंकाऊंट २०१३ पासून नियमीत वापरात येऊ लागलं. पुस्तकाची मागणी दूर दूरदूर वरून येवू लागली. पण नाशिकमधून हवा तसा प्रतिसाद नव्हता. नाशिकचा सहभाग नव्हता. नाशिक हीच आपली कायर्भूमी ठरवायची असेल तर येथे कामाला प्रतिसाद वाढला पाहिजे. या दिशेने विचार सूरू झाले. नाशिकच्या स्थानिक दिव्यमराठी वृत्तपत्रासोबत नाशिकरांसाठी गच्चीवरची बाग स्पर्धा घेण्याचे ठरवले. निशुल्क कार्यशाळा घेण्यात आल्या. दिव्यमराठीने वर्षभर नाशिकच्या कोपर्याकोपर्यात कार्यशाळा घेतल्या. निशुल्क ज्ञान सोबत बांबूची ट्रॉफी व वरून रोख पारितोषीक नाशिककर हरखले.

दरम्यान नाशिकमधील सर्वच वृत्तपत्रांनी, वृत्त वाहिन्यांनी हळूहळू बातम्या देवून विषय उचलून धरला. आता संदीप चव्हाण यांची गच्चीवरची बाग बर्यापैकी घराघरात पोहचली. त्यात लोकसत्ता सारख्या वृत्तपत्राने चंतुरंग पुरवणीत गच्चीवरची बाग सदर लिखाणाची संधी दिली. विषय राज्यपातळीवर पोहचला. मध्यप्रदेशातील एक संस्थेने पाच मिनिटांचा माहितीपट बनवला. त्तो देशभर पोहचला. आजही यू ट्यूबवर रोज नवनवीन २०० नोंदणीकृत दर्शक पाहताहेत.

7 (12)

“पुस्तक वाचले, कार्यशाळा अंटेड केल्या हो… पण एकदा आमच्याकडे येवून आमची गच्ची, पाहून मार्गदर्शन करा”. “मला आवड आहे पण घरातल्यानां नाही त्यांना येवून सांगा.” झालं.. सुरवातीला निशुल्क भेटी देवून मार्गदर्शन करता करता पे कंन्सलटंसी सुरू झाल्या. “बर आता कंल्सटंसी झाल्यात तुम्हीच भाजीपाल्याचा सेटअप लावून द्या. मेन्टनंस घ्या… आम्ही काळजी घेवू”… पण दुचाकीवर साहित्य गोळा करायचे म्हणजे सोपे नव्हते. इच्छुकांना नारळाच्या शेंड्या पालापाचोळा गोळा करून ठेवा… मी सेटअप लावून देतो असे म्हटले की… मागणीच रद्द व्हायची. तसेच इतरांची गाडी घेवून हे सारं वेळेत पोहचतं करण शक्य नव्हत व खर्चीकही होतं. शिवाय वेळ खाणारी काम… त्यातच माध्यमांनी गारबेज टू गार्डन –गच्चीवरची बाग विषय लोकांपर्यंत पोहचवणं बंद केलं. कारण विषय मांडून झाला होता. अर्थात प्रत्येक प्रसार व प्रचार माध्यमांनी खूप प्रसिध्दी दिली होती. किती अपेक्षा करणार. स्वतःची जाहिरात करावी तर एवढे पैसे नाहित. स्वतःच चारचाकी वाहन घेण्याचं ठरवलं. त्यावर विचारपूर्वक जाहिरात करण्यात आली. त्याही आधी जाहिरात म्हणून पाठीवरच्या बॅगेवरच “गच्चीवरची बाग- टेरेस गार्डन विषयी सर्व काही” अशी पाटी लावलेली. त्यामुळे स्गिनलवर उभं राहिल की लोक फोटो काढायचे, विचारपूस करायचे. सारीच माहिती फोनवर देणे शक्य होत नव्हंत. संकेतस्थळ तयार करण्याची गरज होती. पण पैसे आणायचे कुठून, मुळात त्यावर खर्च कशाला करायचा.. या विचारातून घरीच स्वतः अभ्यास करून संकेतस्थळ तयार करण्याचे ठरवले. माहितीसाठी मित्रांना विचारून विचारून डोमेन नेम, होस्टींग प्लेस विकत घेवून टेम्पलेट्सची मदत घेत घरीच संकेतस्थळ तयार झाले. “संकेतस्थळ छान बनवा हो” अशा प्रतिक्रीया येतात पैसे तेव्हांही नव्हतेच. (आजही नाहीत) पण वाचकांना एकाच जागेवर सर्वी माहिती मिळू लागली. संकेतस्थळही नैसर्गिक वाटावी अशी तयार झाली..

बाहेरून जाहिरात व आतून सामान वाहण्यासाठी चार चाकी गाडीची गरज होती .बायकोचं सोनं तारण ठेवून थोड्या डाऊन पेंमेंटवर गाडी विकत घेतली. “चार चाकी गाडी आणली खरी.. पण रात्रभर झोप नाही. कारण गाडी चालवायची कुणी. गाडीच चालवता येत नाही. क्लास झाला होता पण सरावाअभावी सारंच विसरायला झालं होतं. हिंमत केली. यू ट्यूबवर फिल्मस पाहिल्या. मित्रांने गाडी शिकवली. प्रसंगी पैस देवून गाडी रस्तायवर धावू लागली. माहिती एकटवली. वेळ मिळेल तेव्हाच गाडी चालवण्याचा मनातच सराव केला. एक दिवस भर पावसात गाडी बाहेर काढली. अपेक्षे प्रमाणे धोधो पावसात रस्ता रिकामाच होता. २५ किलोमिटर गाडी चालवून घरी सुखरूप परत आणली. विश्वास वाढला थोडक्यात गाडी शिकलो” !

20180613_110943

तर गाडीवर सत्यमेव जयते ऐवजी स्वच्छमेव जयते असे लिहून गच्चीवरची बागेची जाहिरात नव्हे लोकांमधे जागृती केलीय. ही गाडी खरं तर खूप नाविन्य आहे. “झाडू मारंण का होईना पण ते इतरांपेक्षा त्यात नाविण्य असलं पाहिजे” असं तत्व असलेला संदीपची कतल्पकता गाडीवरील जाहिरातीत लिहलेल्या वाक्यावरून दिसून येते. खरं तर जगात अशी एकमेव गाडी आहे असं म्हटलं तर अतिशोयक्ती होणार नाही.

भाजीपल्याची बाग फुलवता फुलवता रसायनमुक्त पध्दतीनेही बागबगीचा तयार करणे त्याची रखरखाव करण्याचंही काम केलं जातं. या दरम्यान घर मालकांना नको असलेला नैसर्गिक कचरा कुठेतरी फेकून विल्हेवाट लावण्यारपेक्षा त्याचे व्यवस्थापन करणे सोपे आहे. याचा विचार करत तो घरीच आणला जावू लागला. कचर्याने भरलेल्या गोण्यांचा ढिग होऊ लागला. त्याचे तुकडे, चुरा करण्यासाठी श्रेडर मशीनची गरज होती. पण पैसे आणणार कुठून.. टाटा कॅपीटलने सलाम लोन अंतर्गत एक लाख रूपये नियमीत परफेड देण्याच्या बोलीवर देण्यात आले. आज हे श्रेडर मशील खरोखरच उपयोगी ठरत आहे.

रसायनांच्या एवजी गायीचे शेण, गोमुत्र याचा वापर केला जातो. “ज्यांनी आपले पूर्वाआयुष्य म्हशींच्या शेणा मूतात काढले अशा शेजार्यांना एका गायीचा दूरवरून वास येवू लागले. बरे गायीचे शेण काही उघड्यावर टाकत नव्हते. त्याचे सुयोग्य, वैज्ञानिक पध्दतीने व्यवस्थापन होत होते. तरी वास येत होता व आजही फक्त त्यांनाच दुरवरूनही गायीच्या शेणामुताचा वास येतो. असो. विषय गहन आहे”.

शहरात गाय पाळणे तसे जिकरीचे आहे.. तिचा चारा पाणी, महिण्याला डॉक्टर, औषध असा खर्च आहेच. पण तिच्यापासून मिळणार्या दूधापेक्षा गायीचे शेण व गोमूत्र हे पर्यावरण सुधारण्यास, हवा शुध्द करण्यात, बागबगीच्या फुलवण्यास मदत होत आहे. गायीच्या शेणाचे व्यवस्थापन हे सावलीत पोत्यात केले जाते. मिळणारा जैविक कचर्यासोबत त्याचे कंपोस्टिगं केले जाते. त्यामुळे त्यापासून कोणताही दुर्गंध येत नाही.

अशी ही गच्चीवरच बाग व्यवसायाच्या अंगाने व नैसर्गिक गतीने विकसीत होत आहे. दुरध्वनीवर आजही निशुल्क मार्गदर्शन केले जाते. ते व्यवसायाचे मुल्य म्हणून कायमस्वरूपी जपण्याचे ठरवले आहे. दरवर्षी गणपती विसर्जन व नंतरच्या दिवशी नारळाच्या शेंड्या व उन्हाळ्यात पालापाचोळ्याच्या गोण्या भरून साठवल्या जातात. जवळपास ८० टक्के जैविक कचरा व २० टक्के मातीचा वापर करत फुलवण्यात येणारी भाजीपाल्याची बाग पर्यावरणाला खूप मोठा हातभार लावत आहे. घरातल्या मंडळीचा हातभार तर लागतोच पण सोबत दोन व्यक्तिंना सन्मानाने रोजगार दिला गेलाय.

भाजीपाला फुलवायचा म्हणजे वेळ द्यावा लागतो. गार्डेनिंग व पॅरेन्टींग या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहे. वर्षभरात माती तयार झाल्यानंतरच्या बागेत वेळेच्या गुतवंणूकीत भाज्याचे प्रमाण वाढते हे लक्षात आले. घरच्या बागेला वेळ देता येत नाही म्हणून गेल्या दोन वर्षापासून टेरेसवर फक्त हळदीचे पिक घेतातहेत. मागील वर्षी ३६ (नर्सरी बॅगेत) चौरस फूटात ५० किलो ओली हळद उत्पादीत करण्यात आली. या वर्षी ते २०० किलो हळद पिकण्याचा अंदाज आहे.

सब जिंचो का फायदेमंद ईस्तेमाल (सफाई) यास यथार्थ असलेले काम आज गच्चीवरची बागेतून साकार होतांना दिसत आहे. चला तर पाहूया… गच्चीवरची बाग म्हणजे काय…

गच्चीवरची बाग म्हणजे काय…

घर असो, दार असो, अंगण असो, टेरेस असो, बाल्कनी असो अगदी विंडो ग्रील असो अशा कोणत्याही उपलब्ध जागेत आपल्याला बाग फुलवता येते. अर्थात इच्छा तेथे मार्ग असातातच. आमच्याकडे जागाच नाही हो…असे म्हणणे म्हणजे पळवाट शोधणे अशी मांडणी संदीप नेहमी करतात.

एकदा जागेचा शोध पूर्ण झाला की उपलब्ध वस्तूत बाग फुलवता येते. नव्याने कुंड्या आणायचा म्हणजे खर्च असतोच. पण कशाला खर्च करायचा. अगदी दुधाची पिशवी, शितपेयाची बाटली. लेडीज पर्स, पुरूषांचे जीर्ण बूट यापासून अनेक गोष्टी आपण भंगारात, कचर्यात फेकून देतो. शेवटी काय ज्यात माती, पालापाचोळा धरून ठेवता येईल अशी कोणत्याही आकाराची कोणतीही वस्तू, त्याचा वापर कल्पकतेने आपल्याला बाग फुलवण्यासाठी करता येतो. अर्थात यात खूप मोठे पर्यावरण मुल्य, संरक्षण व जबाबदारी सामावलेली आहे. रिसायकलला जाणारा कचरा प्रंचड प्रमाणात प्रदूषण करतात. त्यापासून आपल्यला काही काळ का होईन ते रोखता येते. थोडक्यात प्लास्टिक रिसायकलचा पाळणा लांबवला पाहिजे.

जागेचा शोध व वस्तूंची जमवाजमव झाली की त्यात भरण्यासाठी नैसर्गिक स्त्रोतांचा वापर करणे गरजेचे आहे. आमच्याकडे मातीच नाही हो… अशी तक्रार करत आपण निसर्गापासून पळ काढतो आहोत असेच म्हटले पाहिजे. घऱातला ग्रीन किचन वेस्ट (प्री कुक्कड वेस्ट) या अगदी बारिक करून वाळवून घेतला. त्याला कुंडीत भरला, पाणी शिपंडले तरी त्याची हळूहळू माती तयार होऊ लागते. बाळ जन्माला आले की झाले मोठे असे नसते ना…तसेच बागेचे असते. ती ही हळू हळू वाढत जाते.

तर नैसर्गिक स्त्रोतांत नारळाच्या शेंड्या, सुकलेले किचनवेस्ट, पालापाचोळा व २ इंच (२० टक्के) माती यावरच आपल्याला बाग फुलवता येते. हजारो वर्षापासून तयार झालेल्या मातीवर मागील २५०० वर्ष माणूस वस्ती करून आपली उपजीविका भागवतोय. मग फक्त ३६५ दिवसात माती तयार करायाला का वेळ देवू नये. बरे यात वर्षभरही आपल्याला भाज्या घेता येणारच आहे. एकदा माती सुंगधीत झाली की त्यात लावलेल्या बिज, रोपं आपल्याला चवदार उत्पादन देतात.

किचन वेस्ट व्यवस्थापन…घऱातला कचरा वेगळा करून द्या असा वटहूकूम आला आहे. किंबहूना त्याचा कायदाच तयार झाला आहे. काही दिवसात ओला कचरा स्विकारला जाणार नाही, नागरिकांनी त्याचे घरीच व्यवस्थापन करावे असा कायदा येईल. अर्थात घोडा मैदान दूर नाही… तर घरातल्या कचर्याचे आपल्याला विविधतेने व्यवस्थानपन करता येते. यातील सोपा मार्ग शोधला जातो तो म्हणजे बाजारातील कंपोस्टर विकत घेणे. पण हे तितकेसे मातीसाठी फायद्याचे ठरत नाहीत. कचर्याची माती (व्हॅल्यूम निश्चितच कमी होतो) होते पण ते झाडांच्या व विशेषतः भाजीपाल्याच्या बागेला उपयोगी पडत नाही. असो विषय गहन आहे. ..

तर घरातल्या कचर्याचं आपल्याला विविध तर्हेने व्यवस्थापन करता येते. ग्रीन वेस्ट वाळवून त्याचा कुंड्या भरण्यासाठी वापर करता येतो. पंधरा दिवसातून एकदा ग्रीन वेस्ट मिक्सर मध्ये दळून त्याचे पाणी झाडांना टाकता येते. ग्रीन वेस्ट व खरकटे अन्न, पाणी आंबवून त्यात पाणी मिसळून झाडांना दिल्यास बाग अधिक सुंदर, ताजीतवाणी तर होतेच पण उत्पादनशील होते. ओला कचरा ही घास घास भर कुंड्यामधे भरला तरी त्याचा उपयोग व व्यवस्थापन होते. घरतील प्लास्टिक बादल्या, टफ, जूने माठातही आपल्याल खत तयार करता येते. अर्थात त्यातील विज्ञान प्रथम समजून घेतले पाहिजे. बरेचदा बाजारातील कंपोस्टर मध्ये विज्ञान समजून सांगण्याचा, तंत्राचा व नतरच्या उपयोगीतेच्या अभाव दिसतो.

रासायनिक शेतीत शत्रू किटक मारून टाकले जातात. त्यासोबत मित्र किटकही मरतात. पण घरच्या बागेत होणारी कीड ही पाहूणे मंडळी असतात. बागेतील झाडांना होणार्या संभावी आजाराची विचारपूस करायवयास येतात. त्यांचे येणे हे सूचक मानून त्यावर उपाय योजना केली (योग्य पाहूणचार) केला ते निघून जातात. कीड मारायची नाही. पण यासाठी आपले निरिक्षण हे ताकदीचे असले पाहिजे. कीड वेचून फेकणे, चिमण्यानां दाणे ठेवण्यापेक्षा फक्त पाण्याची व्यवस्था केली तर हे काम नैसर्गिकरित्याही आपसूकच होते. आपल्या वेळेच्या गुंतवणूकीच्या प्रमाणात भाज्यांचे प्रमाण वाढत जाते. असा आनंदाची प्रवासात गच्चीवरची बाग तुमच्या सोबत सैदव असणार आहेतच. त्यासाठी छोट्या छोट्या प्रश्नासांठी, शंकेसाठी आमच्याशी संपर्क साधू शकता.

आव्हान व आवाहन…गच्चीवरची बाग ही आज गुगुल वर प्रसिध्द आहे. पण यामागे अनंत कष्ट व वेळेचा सदउपोयग करण्यात आला आहे. किंबहूना या सर्व प्रयोगासाठी प्रंचड प्रमाणात वेळेची व पैशाची काटेकोर गुंतवणूक झाली. आहे. अर्थात काही लोक विचारातात मग हे सारं कशाला करायचं. याच काही ठोस उत्तर नाही. काही गोष्टी या होण्यामागे, करण्यामागे निश्चतच निसर्गाचाच हेतू असतो. आपण निमित्तमात्र होतो. कचर्यापासून खत तयार करा व ते झाडांना, बागेला वापरा तर कुणीही तयार होत नाही. पण त्यातून विषमुक्त भाजीपाला उगवता येतो हे सांगितले की ते पटते व सध्या बाजारातील अन्न निर्मीतीचा डोलारा व्यवस्था निट डोळसपणे तपासून पाहिली तर त्याला चव नाही. पण ते सेवनाने लोक आजाराने, कर्करोगाने पटापट मरत आहेत. तर या सार्या कामामागे संदीप व त्याचे कुंटुबिय हे निमित्तमात्र आहेत. शेती व निसर्गाची आवड ही रोजगारांची संधीत रूपांतरीत झाली खरी. पण हे सारे उभे करतांना कंपनीसाठी जागा (कंपनी, संस्था नोंदणीकृत नाही) गाय पालन, गाडी व दैनंदिन व्यवहाराची सांगड घातलतांना बरेच काही डोक्यावर कर्ज झाले. आहे. जीवन विम्याच्या पॉलिसी, घरातील दागिने गहान आहेत. हात उसने घेवून जवळपास १० लाखाचे कर्ज आहे. बर यात कुठेही उधळपट्टी नाही. स्वतःवर मौजमजा नाही. “प्रत्येक चित्रपटात एका जीवनाची कहाणी असते. तो कसाही असला तरी पाहिलाच पाहिजे” हे त्याचे मत. पण आवड असूनही (कुटुंबाने एकत्रित जावून) गेल्या पाच वर्षापासून सिनेमागृहात चित्रपट पाहिला नाही. उगाच खर्च नको. घरी टी.व्ही. केबल नाही. हौस नाही. हे त्याचे तत्व… बाबा आमटे, प्रकाश आमटे, तसेच आज देशाच्या सिमेवर लढत असलेल्या सैनिक करत असलेल्या त्यागापुढे आपला त्याग काहीच नाही. हे सारे आपले आदर्श असतील तर त्यांच्या चरणाची धुळ होण्याईतकी तरी आपली लायकी असली पाहिजे. त्यामुळे आपण मोजत असेलेली किंमत ही काहीच नाही.. येणार्या पिढ्यांना आपल्या मुलांबाळांना सारं काही असेल पण शुध्द हवा, पाणी, अन्न नसेल तर ते सारं शुन्य आहे अशी भविष्यकालीन दूरदृष्टी ठेवून काम करत आहे. त्यामुळे हे कशासाठी याला काहीच उत्तर नाही.. ही त्याची विचारधारणा..

लोकांना मार्गदर्शन व्हावे म्हणून कमी खर्चाचा स्मार्ट फोन वापरतो. तो बघावासा वाटत नाही तो पर्यंत वापरला जातो. तेथेही गरज भागणे गरजेचे हे त्याचे तत्व. “धर्मदाय आयुक्ताकडे संस्था म्हणून नोंदणी झाली तर पैसे उभे राहितीलही पण प्रत्यक्ष पर्यावरण संवर्धन साधण्यापेक्षा ती कागदावरच राहिल ही त्याची भूमिका आजूबाजूच्या संस्थात्मक विश् तपासून पाहिले तर सत्याची जाणीव करून देते. लोकांना आपल्या कामावर विश्वास असेल तर ते प्रश्न न विचारताही मदत उभी करतील व सार्या प्रश्नाची उत्तरे देवूनही नसेल द्यावयाचे तर ते देतच नाही असा त्याला विश्वास आहे. चांगली कामे ही संस्था नोंदणीच्या पलिकडे जावून उभी करता येतात व ती येणार्या काळाची गरज आहे”. असे त्याचे ठाम मत आहे.

येत्या काळात शाळांशाळांमधे गच्चीवरची बाग प्रकल्प उभा राहावा म्हणून चांगल्या क्षमतेचा डेक्सटॉप, प्रोजेक्टर, स्क्रिनींग व्हॅन (बाजाराच्या ठिकाणी प्रदर्शीत करून लोकांत जाणीव जागृती करण्यासाठी) सांऊड सिस्टीम्स, घरी येणार्या लोकांना चार खुर्चा टाकून बसता येईल व कार्यशाळा घेण्यासाठी राहत्या रो हाऊस वरच हॉल बांधणे गरजेचे आहे. गावरान बियाणांची सीड बॅंक तयार करायची आहे. कंपोस्टिंग प्रकल्पाची प्रदर्शनी, पोस्टर प्रदर्शनी तयार करावयाचे नियोजन आहे.

मागील वर्षापासून या सार्या कामाचे वैयक्तिक पातळीवर लेखा जोगा ठेवतांना जवळपास महिन्याला विस ते पंचवीस हजाराची तूट येते आहे. अर्थात टॉपअप लोन करून खर्च भागवला जातोय. मजूरांचे पैसे वाचावेत म्हणून बाग कामास मदतनीस असले तरी स्वतःही कष्टाचे काम करू लागतात. या सार्यांचा विचार करता सामाजिक दातृत्वाची खूप गरज निकड निर्माण झाली आहे.

DOC-20181222-WA0027.jpg

संदीप चव्हाण यांनाही निश्चितच राजकीय मत आहेत. पण ते जाहीर प्रर्दशीत करण्याचे फेसबूक हे साधन नाही. लोक दुरावतात. फेसबूकवर गेल्या सहा वर्षापासून ते सातत्याने लोकांना फक्त आणि फक्त गच्चीवरची बाग विषयी प्रेरीत करत आहेत. छोटे छोटे वाक्यांचे ५०० कोट्स टाकून लोकांना विचार व कृतीप्रवृत्त करणे हे खरं काम आहे. हे सारे कोट्स काम करता करता सुचतात. व अपडेट्स केले जातात. चांगल्या कामासाठी समाजमाध्यमांचा वापर जाणीव पूर्वक केला जातो. पर्यावरण सांभाळण्याची किंमत काय असते. याचा प्रत्यय त्यांच्या कामातून येतो. घरी येणार्या इच्छुकांना मोफत मार्गदर्शन केले जाते. चार पुस्तकाचे ड्राफ्टिंग हातात आहे पण प्रकाशनाला पैसे नाहीत. दैंनदिनं खर्च भागवतांना तारेवरची कसरत होते आहे. पण त्यामागे मोठा आशावाद आहे. अर्थात “काही लोक मदत करत आहेत. ति आज थोडी असली तरी खूप मोलाची आहे. पैशाची गरज आहेच पण घेणारा व देवू शकणारा यातही ओळखीचा दुवा होण्यार्या व्यक्तीचीही गरज आहे. सारेच कामे पैशाने होत नाहीत. ओळख लागते. हे त्याचं वाक्य जगण्यातील संघर्षाच सार सांगून जातं. निसर्गाला आपण जे देवू ते परत येणारच आहे. या तत्वावर त्यांचा गाढ विश्वास आहे. मातीचे कर्ज फेडण्यासाठी दावावर लावलेलं घर दार हे तर काहीच नाही” अशी त्यांची धारणा आहे. (अशी न संपणारी…पानभर गोष्ट… यथे थांबवते..

शब्द संकलनः वैशाली राऊत, संगमनेर,

साभार:. स्वबोध दिवाळी अंक,2018

आम्ही स्विकारलेली आव्हानं पेलण्यासाठी आपल्या एैच्छिक मदतीचे सर्वोतोपरी स्वागत आहे.

www.gacchivarchibaug.in संपर्कः संदीप चव्हाण. 9850569644

website
http://www.gacchivarchibaug.in

website https://atomic-temporary-145492773.wpcomstaging.com

profile
https://about.me/sandeepchavan

cover story https://udyojak.org/gachchivarchi-baug-success-story/

YouTube https://www.youtube.com/channel/UCIUZVOtKaSvV1DqTmFnKR5Q

facebook page
https://www.facebook.com/%E0%A4%97%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95-page-163326204300631/

my link http://www.mylinq.in/9850569644

https://organic-vegetable-terrace-garden.business.site/

👆वरील link ही गच्चीवरची बाग नाशिक ची आहे. आपण या site वर click करून आपला review नोंदवावा. आपल्या या एका प्रयत्नाने आम्ही करत असलेले पर्यावरण पुरक काम व निःशुल्क मार्गदर्शन लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मदत होईल.
संदीप चव्हाण नाशिक.

वाचाः गच्चीवरची बाग पुस्तक

फक्त profession नाही, ही आमची passion आहे.


गच्चीवरची बागेला ३१ मार्च २०१९ रोजी सहा वर्ष पूर्ण होताहेत सहा वर्ष… या सहा वर्षात आम्ही काय काय साध्य केलेय त्याचा हा प्रवास… आपल्या समोर मांडत आहेत. आपल्याला आवडल्यास नक्कीच लेखाखाली प्रतिक्रिया नोंदवा…

फुलू लागलीय गच्चीवरची बाग ….गेल्या पंधरा वर्षापूवी शेतकर्यासोबत काम करता करता सेंद्रीय शेतीची गरज लक्षात आली. त्यामुळे शेती घ्यायची असं ठरवले. आधी घर की शेती अश्या व्दिधा अवस्थेत असलेले मनाने प्राथमिक गरज म्हणून घराची निवड केली. तसेच गगणाला भिडलेले शेतीचे भाव पाहता शेती विकत घेणे शक्य नव्हते. त्यामुळे अपार्टमेंट मधील फ्लॅट घेण्यापेक्षा रो हाऊस घेण्याचे ठरवले आणि सुरवात झाली बागेला

6732410_orig

ती पण एका कुंडीपासून अर्थात गच्चीवरच्या बागेला.

रोजचीच कचर्याची समस्या त्याचं करायचं काय व वाढत्या शहरीकरणासोबत ही समस्या वाढतच जाणार असा प्रश्न बारावीत असल्यापासून मनात होताच. त्यावर उपाय शोधले पाहिजेत तेव्हा या कचर्याचं आणि बागेची सांगड घातला येईल का हाही मुद्दा पिच्छा पुरवत होताच. मग सुरू झाले कचर्याचे प्रयोग. प्रयोग कसले वेगवेगळे खेळच म्हणा हवं तर .. छंदातून सुरू झालेले हे प्रयोगातून वेस्ट कंपोस्टिंगचे एक एक सुत्र, विज्ञान लक्षात येवू लागले आणि त्यातून तयार झाली गारबेज टू गार्डन ही संकल्पना अर्थात गच्चीवरची बाग…

उपलब्धतेचा मंत्र… बाग फुलवण्यासाठी हवी फक्त इच्छा शक्ती, 250 मिली ग्रॅमच्या दूधाच्या पिशवी पासून, शितपेयांच्या बाटली पासून तर वाफ्यांपर्यंत अश्या कोणत्याही उपलब्ध वस्तूत बाग फूलवता येते. तसेच विंडो ग्रिल, टेरेस, बाल्कनी जमीन अश्या कोणत्याही व कमीत कमी जागेत बाग फूलवता येतेच पण शिवाय उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने उदाः नारळाच्या शेंड्या, ऊसाचे चिपाट, पालापाचोळा, वाळलेलं किचन वेस्ट अश्या नैसर्गिक संसाधनाचा वापर करता येतो.

विस टक्के मातीत फूलवली बाग… बाग फूलवण्यासाठी शंभर टक्के मातीची गरज नाही. कुंडी किंवा वाफा भरताना नारळाच्या शेंड्या, ऊसाचे चिपाट, पालापाचोळा, वाळलेलं किचन वेस्ट व सर्वात वरती माती असे पाच घटक २० -२० टक्के वापरले तरी बाग उत्तम प्रकारे फूलवता येते.

अनुभवावर आधारीत पुस्तकाचे लिखाण…गच्चीवरची बाग नावाचे स्व:अनुभवावर आधारीत पुस्तिका प्रकाशीत केली आहे. साध्या, सोप्या व सहज साध्य अशा पध्दतीमुंळे नव्याने बाग तयार करणार्यांसाठी ही पुस्तिका आजही मार्गदर्शक ठरत आहे. नुकतीच पुस्तकाची व्दितीय आवृत्ती प्रकाशीत केलीय.

तसेच लोकांनी बाग, कचरा व्यवस्थापन या विषयी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे ही छोट्या वाक्यात देण्याचा प्रयत्न मागील दोन वर्ष चालला होता. त्या स्वःलिखित उत्तरांचे तुम्हाला माहित आहे का नावाचे पुस्तक नुकतेच प्रकाशीत झाले आहे. खरं तर यातील वाक्य ही कार्यशाळेत वापरली जातात. यात नमूद केलेली वाक्य ही डोळे उघडणारी व नव्याने माहिती व ज्ञान प्रदान करणारी आहे.
लोकसत्ता- चतुंरग पुरवणीत गच्चीवरची बाग या नावाने वर्षभर सदर लिखाण केले. त्यास उभ्या महाराष्ट्रातून प्रतिसाद मिळालाय. त्याचप्रमाणे वृत्तपत्र व मासिकांसाठी लिखाण, व स्तंभ लेखन सुरू असते.

हिंदी भाषीक दाणापाणी या मासिकात प्रकाशन.. गच्चीवरची बाग या पुस्तकाचे महत्व ओळखून इंदोर स्थित संस्थेतर्फे दाणापाणी या मासिकात हिदी भाषेत लेखमाला प्रकाशीत होत आहे.

गच्चीवरची बागेसाठी नोकरी सोडली…पंधरा वर्ष नोकरी केल्यानंतर गच्चीवरील निसर्ग हाक देवू लागला. नोकरी की निसर्ग या निवडीत नोकरी सोडली व निसर्गाला जवळ करत कामाला सुरूवात केली गच्चीवरची बाग. तेच उपजिवकेचे साधन बनले.

ऑल इन वन वेस्ट कंपोस्टर…घरात तयार होणारा हिरवा कचरा, खरकटे अन्न, पालापाचोळा व साबण विरहीत खरकटे पाणी यांचा एकाच कंपोस्टर मध्ये कंपोस्टिंग करता येते. असे घरच्या घरी प्रत्येकाला तयार करता येईल असे कंपोस्टर वापरले जाते. त्याबद्दल मार्गर्शनही केले जाते. त्यात गांडुळे सोडली जातात. यातून द्रव, घन स्वरूपात खत तयार होते. सहा ते बारा महिने थांबण्याची तयारी असल्यास माती आणण्याची गरज नाही. ही खत रूपी मातीचा बाग फूलवण्यासाठी वापर केला जातो.

पाचशे घरात फुलतेय बाग…गेल्या सहा वर्षापासून नाशिक शहरात गारबेज टू गार्डन ही संकल्पना राबवत आहेत. आतापर्यंत पाचशे घऱात कचर्याचं व्यवस्थापनातून बाग फूलवून दिली आहे.

मार्गदर्शनासाठी तयार केले संकेतस्थळ…गच्चीवरची बागची माहिती लोकांपर्यंत पोहचावी यासाठी www.gacchivarchibaug.in हे संकेतस्थळ तयार केले आहे. त्याला रोज नवनवीन लोक भेट देत आहे. या संकेतस्थळामुळे बाग कशी फूलवता येते याचे काही माहितीपट, फोटो, लेख, बातम्या उपलब्ध आहेत त्यामुळे बर्याच मंडळीची विचारपुस वाढली आहे. https://organicvegetableterracegarden.wordpress.com/ या दुसर्या संकेत स्थळावर अदयावत माहिती प्रकाशीत केली जाते.

सोशल मिडीया वर मोफत मार्गदर्शन…9850569644 हा व्हॉटस अप व टेलेग्राम क्रं. सर्वासांठी उपलब्ध केला असून त्यावर व्यक्तिगत मार्गदर्शन करतो. तसेच फेसबुक वर गच्चीवरची बाग, छज्जा पर सब्जी, Organic Vegetable Terrace Garden, गच्चीवरची बाग नाशिक page असे फेसबूक पेजेस असून त्यावर रोज भाज्या, टेरेस गार्डन बद्दल नवनवीन अपडेट्स पाठवले जातात. त्यातून लोकांना घरच्या घरी बाग फूलवण्याची प्रेरणा मिळते तसेच Sandeep k C नावाचे फेसबूक वॉल आहे. याशी जोडून घेता येईल. या पेजेस व जगभरातील मराठी माणूस जोडला असून बागकामाविषयी आवड नोंदवत आहे.

दोनशे लोक रोज बघतात चित्रफीत…इंदोर स्थित भारतीय सजीव कृषी समाज (OFAI) व्दारे गच्चीवरची बाग या कामाची दखल घेत पाच मिनीटांचा सज्जी पर सब्जी… (Hindi Organic Terrace Faring) माहितीपट बनवला आहे. तो यूट्यूब वर उपलब्ध असून त्यास रोज सरासरी २०० लोक बघतात. डिसेंबर २०१४ तयार झालेल्या माहितीपटाला आजपर्यंत 2 लाख ९० हजार लोकांनी पाहिला आहे. त्यावर संपर्क क्र दिला असल्यामुळे गोवा, नेपाळ, आसाम वरून बाग फूलवण्यासंबधीचे प्रश्न, शंका विचारले जातात. या माहितीपटामुळेच खर्या अर्थाने गच्चीवरची बाग ग्लोबल होत आहे. video

गच्चीवरील शेतीः एग्रोवन साम तर्फे माहितीपट….एग्रोवन साम तर्फे गच्चीवरील शेती माहितीपट तयार करण्यात आला. त्यामुळ राज्यातील इच्छुक शेतकर्यांतर्फे चांगला प्रतिसाद मिळाला. एकूण १० मिनिटांचा माहितीपट हा सेंद्रिय शेतीचे महत्व विषद करतो. तसेच पालापाचोळा व घरच्या किचन वेस्टचे कसे व्यवस्थापन करावे याची माहिती यात दिली आहे. यूट्यूबर माहितीपट उपलब्ध आहे.

पूर्ण वेळ काम व रोजगार निर्मीती…घरोघरी बाग गारबेज टू गार्डन या संकल्पनेवर आधारीत बाग फूलवून देणे या विषयी, कंन्सलटंसी, सेटअप बिल्डींग, कार्यशाळा, आयोजीत केल्या जातात. या सार्या कामासाठी सध्या आमच्या कुटुंबातील पाच सदस्य व दोन व्यक्तिनां रोजगार उपलब्ध झाला आहे.

वसुंधरा मित्र पुरस्कार मिळाला…झिरो वेस्ट ही संकल्पना घरी साकारल्यामुळे किर्लोस्कर समुहाव्दारे आयोजीत होणारा वसुंधरा फिल्म फेस्टीव्हल व्दारे २०१५ या वर्षी वसुधंरा मित्र हा पुस्कार मिळाला आहे.

भाजीपालानिर्मीती विषयीप्रेम,आवड व कौशल्य…भाजीपाला निर्मीती हीच आवड आहे. फुलांपेक्षा भाज्या ही रोजची गरज आहे. घरच्या भाज्या ताज्या, स्वादिष्ट व आरोग्यदायी असल्यामुळे त्याची लागवड केल्यास कुटुंबातही पसरबागेविषयी आवड तयार होते याचा विचार करूनच भाजीपाला निर्मीतीत कौशल्य विकसीत करत आहे.

परदेशात अभ्यास व मार्गदर्शन…रसायनमुक्त शेती हा आवडीचा आहे. त्यामुळे विषयाच्या अभ्यासाठी महाराष्ट्रातील तसेच भारतभरातील कचरा व्यवनस्थापन, व विषमुक्त शेतीचा अभ्यास तर केलाच पण त्यासोबत थायलंड व झिम्बॉंबे येथेही महिनाभर वास्तव्य करून परसबागेचा अभ्यास केलाय. २००५ पासून सुरू झालेल्या या अभ्यासाला आता दीड तप पूर्ण होतेय.

सातत्याने विविध प्रयोग…पारंपारिक शेती कशी करत होते. याचा अभ्यास करत त्याची माहिती घेत तेच तंत्र आपल्या कुंड्या, वाफे, गच्चीवरची बाग आणण्याचे प्रयत्न करतोय. कचरा व्यवस्थापनासाठी कोणतेही कंपोस्टिंग कल्चर, पावडर न वापरता नैसर्गिक पध्दतीने खत तयार करता येते. यासाठी सातत्याने नवनवीन प्रयोग करत असतो. बाजारमुक्त परसबाग फूलवता येते. यावर माझा ठाम विश्वास आहे.

प्रचार प्रसारासाठी केले स्पर्धेचे आयोजन…गारबेज टू गार्डन व उपलब्धतेच्या तंत्रात भाजीपाल्याची विषमुक्त बाग फुलवता यावी. यासाठी घराघरात संदेश जावा यासाठी गच्चीवरची बागेची स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले. पदरमोड करत रोख विजेत्यांना पारितोषिक व पुरस्काराचे स्मृती चिन्ह प्रदान करण्यात आले.

गारबेज टू गार्डन साठी घेतोय मार्गदर्शन वर्ग…सोशल मिडीयाव्दारे मोफत मार्गदर्शन तर केले जातेच पण ज्यांना प्रात्यक्षिक करून बाग कशी फूलवावी यासाठी स्लाईडशो व्दारे मार्गर्शन केले जाते त्यात कचर्याचं व्यवस्थापन उपलब्ध जागा, खेळती हवा व निर्माण होणारा कचरा व कुटुंबाच्या हाताशी असणारा वेळ या नुसार कंपोस्टिंग सेटअप सुचविला जातो. मार्गदर्शनासाठी पूर्वी दिव्य मराठी व आता महाराष्ट्र टाईम्स सोबत कार्यशाळा आयोजीत केल्या जातात.

शाळाशाळात हा विषय पोहचवा यासाठी धडपड …कचरा व्यवस्थापनावरचा सृजनशील व रामबाण उपाय म्हणजे गच्चीवरची बाग हा विषय मुलांपर्यंत पोहचणे गरजेचे आहे. कारण तेच उदयाचे सूजाण नागरिक आहेत. त्यामुळे त्यांच्यावर योग्य वेळेत निसर्गाविषयी संस्कार होणे गरजेचे आहे यासाठी पाचवी ते आठवीच्या मुलांपर्यंत पोहचावा यासाठी मोफत मार्गदर्शनाची तयारी आहे. त्यासाठी शासकीय व खाजगी शाळा संपर्क करावा असे आवाहन करण्यात येत आहे. सध्या नाशिक मधील प्रयोगशील शाळा आनंदनिकेतन शाळेत मुलांना दर शनिवारी हा विषय शिकवला जात आहे.

पर्यायी जीवनशैलीचा अवलंब…आजच्या कचरा निर्मीतीला आपली आधुनिक जीवनशैलीच कारणीभूत आहे त्यामुळे आपण पर्यायी जीवनशैलीचा अवलंब केल्यास कचर्याचा प्रश्न सुटू शकेल यासाठी गारबेज टू गार्डन, सुतकताई सोलर पेटीचा वापर, गाय पालन करत आहे.

गावरान बियाणांचे जतन व संवर्धन व विक्री… संकरीत बियाणांपेक्षा गावरान बियाणं हे महत्वाची आहेत. त्यांच्यात रूजवण क्षमता व औषधी गुणधर्म अधिक असल्यामुळे नष्ट होत जाणारे वाण गोळा करून त्यांची लागवड करून त्यांचे जतन संवर्धन केले जाते. व त्याची छोटया प्रमाणात विक्री सुध्दा केली जाते.

सिंलेडर एवढाले डांगर…घराच्या संरक्षण भिंतीबाहेर लावलेला डांगराच्या बियाणाला केवळ घरातील खरकटे पाणी देत राहिलो. त्यातून दोन डांगर तयार झाले. एक-एक डांगर सिलेंडर एवढ्या आकाराचे व ३०-३० किलो वजनाचे होते.

बागेत सर्वच प्रकारचा भाजीपाला…बागेत सर्वच प्रकारच्या पालेभाजी, कंदमुळ, वेलवर्गीय, व फळभाज्या घेतल्या आहेत. कोणतेही शेडनेट न टाकता भाजीपाला तयार केला.

गांडूळ हीच खरी मित्र मंडळी…गांडूळ हा शेतकर्याचा मित्र असतो असे आपण शाळेत शिकलो आहोत. पण त्याचा प्रत्यक्ष वापर गच्चीवरच्या बागेत करायला हवा. त्यांची संख्या, वावर वाढला की बाग फलदायी, फुलदायी बनते. त्यामुळ सुका कचरा हा कधी कधी पोत्या पोत्याने भरून आणावा लागतो.

विरोध मावळला…कचरा त्यातल्या त्यात गच्चीवर शेती… या विषयाला बायको व शेजारीही विरोध करत होते. पण विषयाची व्याप्ती, प्रयोगाचीं यशस्वीता लक्षात येत गेल्याने आता विरोध मावळला आहे.नैसर्गिक बाग फुलवण्यासाठी देशी गायीचे पालन केले आहे. तिच्या शेण व गोमुत्राचा उपयोग नैसर्गिक कीडनियंत्रक, संजीवक बनवण्यासाठी व खत तयार करण्यासाठी केला जातो.

प्रचार प्रसारासाठी सॅकची कल्पना….गच्चीवरची बाग या संकल्पनेची इच्छुकांना माहितीव्हावी यासाठी पाठीवरील सॅकवर गच्चीवरची बाग अशी नेमप्लेट तयार करून प्रदर्शीत केली आहे. त्यामुळे गाडीवरून प्रवास करतांना लोक कौतुकाने बघतात. तसेच सिग्नलवर उभे असता त्याचे फोटो काढले जातात व नंतर संपर्क केला जातो. पाठीवरील बॅगेतच सारे कार्यालय सामावले आहे.

सध्या नाशिककरांच्या जाणीव जागृतीसाठी व दैनदिंन उपयोगासाठी छोटा हत्ती टाईप गाडी घेण्यात आली आहे. त्याव्दारे लोकांमध्ये जागृती घडवून आणत आहोत.

20180613_110943

दहा ट्रक पालापाचोळा रिचवला…नाशिक येथील एका शेतात भाजीपाल्याची बाग तयार केली आहे. त्यासाठी विटांचे २००० वर्ग फूटाचे वाफे तयार करण्यात आले. हे वाफे भरण्यासाठी दहा ट्रक पालापाचोळा रिचवण्यात आला. हा पालापाचोळा जॉगिंग ट्रकवर गोळा करण्यात आला. हा पालापाचोळा जाळून टाकण्यात आला असता. तो या कामासाठी उपयोगात आणून एकप्रकारे वायू प्रदुर्षनापासून शहराला वाचवले आहे.

घरची टेरेस वरील बाग व इच्छुकांच्या बागा फुलवून देतांना मोठ्या प्रमाणात सुका पालापोचोळ्याचा वापर केला जातो. त्यासाठी वर्षभर सिमेंट्च्या आकाराएवढ्या २५०० पोती पालापाचोळा हा उचलला जातो. त्याचा वापर भाजीपाल्याचे बेड तयार करण्यासाठी केलाा जातो.

प्लास्टिकचे तुकडे जमा करतो…. ८० टक्के पालापोचळा व २० टक्के माती बाग फुलवण्यासाठी वापरतो. ८० टक्के पालापाचोळा गोळा करतांना छोटे छोटे असे असंख्य प्लास्टिकचे तुकडे आढळतात. ते इतरत्र कुठे फेकून न देता ते पोत्यात भरून घंटागाडीस दिले जातात. आतापर्यंत मागील सहा वर्षात साठ लाख तुकडे जमा केले आहेत.

संकट हीच संधी …सध्या नाशिकमध्ये पाणी टंचाई जाणवत आहे. पाणी रोजच्या वापराला पुरत नसल्यामुळे सध्या गच्चीवरील माती वाळवून ठेवली आहे. माती वाळवणे ही गरजेचे असते. कारण सातत्याने माती ओली राहिली असता ती उत्पादन देत नाही. म्हणून पाणी टंचाईचे संकट हीच संधी मानून बाग नव्याने पूर्नभरीत केली आहे.

व्हिडीओ व्हालेंटिअर तर्फे देशपातळीवर बातमी…व्हिडीओ व्हालेंटिअर ही संस्था असून मानवीहक्क व पर्यावरण विषयी दृष्यमाध्यमांव्दारे बातमी तयार त्याविषयी जनमत तयार केले जाते. वाढत्या कचर्यांच्या समस्येवरील सृजनशील उपाय म्हणजे गच्चीवरची बाग होय. कचरा व्यवस्थापन शुन्य पैशात, सहज सोप्या पध्दतीने व्यवस्थापन करता येते हे या माहितीपटातून दर्शविले आहे.

आमचा हा व्यवसाय नाही.. तर पर्यावरणासंबधी जाणीव पूर्वक काम करण्याची ही आमची, कुटुंबाची बांधिलकी आहे. जी केवळ सेवा देत नसून लोकांच्या शिकण्याला व बागेला फूलवत आहोत.

संदीप चव्हाण, नाशिक, ईमेलः sandeepkchavan79@gmail.com

Wts app: ९८५०५६९६४४ www.gacchivarchibaug.in

 

About us…


About: Gacchi Varchi Bagh (garden on the terrace)…

The Gacchi Varchi Bagh literally translated as garden on the terrace, is an organic way to grow vegetables at home. The most appealing thing about this technique is that one can do this in a zero budget, be it in a city or in a village while using the available space, available household resources and the available natural resources.
This method is simple and engages you the most beautiful and satisfying bond with nature. We hope that we are able to reach and inspire more and more people through the social media and form a community to share our insights.

गच्चीवरची बाग बद्दल…
गच्चीवरची बाग म्हणजे शहर, गाव यातील उपलब्ध जागेत, उपलब्ध वस्तूत, उपलब्ध नैसर्गिक स्त्रोतांव्दारे शुन्य खर्चात सेंद्रिय पध्दतीने घरच्या घरी भाजीपाला पिकवणे होय. या विषयी इच्छुकांना सोशल मिडीयाव्दारे मोफत मार्गदर्शन करणे त्यातून इच्छुकांना प्रेरीत करणे. होय.